Khi AI ngày càng phổ biến, nhiều người lo lắng về một "Đại dịch gian lận". Phản xạ thường thấy của nhiều trường học là tìm cách cấm học sinh dùng AI làm bài, cấm AI trong giờ học, thậm chí đầu tư phần mềm chống gian lận để "bắt lỗi" người học. Nhưng càng quan sát, tôi càng thấy cách tiếp cận này giống như cố ngăn một con sóng lớn bằng hàng rào nhỏ. AI không biến mất. Vấn đề không phải là cấm hay không, mà là giáo dục sẽ thích nghi thế nào?
Thực tế, AI không tự nhiên làm học sinh, sinh viên lười suy nghĩ. Chính cách ra đề, cách dạy và cách kiểm tra mới vô tình đẩy người học vào việc lạm dụng AI. Khi bài tập chỉ yêu cầu "trả lời đúng", "chép đủ ý", "làm giống sách", thì AI - vốn được sinh ra để tổng hợp và trả lời nhanh - đương nhiên trở thành con đường ngắn nhất. Trong bối cảnh đó, cấm AI chẳng khác nào cấm học sinh đi đường tắt, trong khi con đường chính lại quá đơn điệu và thiếu động lực.
Một nghiên cứu của Đại học Harvard từng cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa người dùng AI như công cụ hỗ trợ và người dùng AI để suy nghĩ thay mình. Những sinh viên buộc phải tự tư duy từ đầu có hoạt động não bộ cao hơn, khả năng lập luận tốt hơn. Khi họ được dùng AI sau đó, họ sử dụng nó như một "bộ khuếch đại tư duy". Ngược lại, nhóm phụ thuộc AI ngay từ đầu lại gặp khó khăn khi không còn công cụ này. Điều đó cho thấy AI không "giết chết tư duy", nhưng việc dùng AI ở tầng thấp thì có.
Vậy thay vì cấm, giáo dục nên làm gì?
>> Con tôi đạt 8 điểm Văn tốt nghiệp THPT nhờ AI
Trước hết, cần giảm bớt các hình thức kiểm tra trắc nghiệm và câu hỏi đóng - chỉ có đúng hoặc sai. Đây là mảnh đất màu mỡ cho việc sao chép và gian lận, chẳng trách mà người học lạm dụng AI. Thay vào đó, nên tăng các câu hỏi mở, bài luận, vấn đáp, thảo luận nhóm, nơi người học buộc phải giải thích cách nghĩ, quan điểm cá nhân, và liên hệ với bối cảnh thực tế. Với những dạng bài này, AI không thể "làm thay", mà chỉ có thể hỗ trợ.
Thứ hai, cần thay đổi tư duy từ "chống AI" sang dạy cách dùng AI. Giống như máy tính hay Internet từng bị lo ngại, AI nên được hướng dẫn sử dụng như một công cụ học tập: để gợi ý hướng tiếp cận, kiểm tra lập luận, mở rộng góc nhìn. Khi sinh viên được yêu cầu trình bày quá trình suy nghĩ, phản biện lại chính câu trả lời của AI, hoặc chỉnh sửa nội dung AI tạo ra, họ sẽ học được nhiều hơn là chỉ nộp một bài "đúng".
Cuối cùng, giáo dục cần thừa nhận một sự thật: kỹ năng quan trọng của người trẻ trong kỷ nguyên AI không phải là ghi nhớ, mà là tư duy. Tư duy phản biện, đặt câu hỏi, kết nối vấn đề, và đưa ra quan điểm riêng. Những kỹ năng này không thể được đo bằng các bài kiểm tra máy móc, và cũng không thể bị AI thay thế.
AI không phải kẻ thù của giáo dục. Nó chỉ phơi bày những giới hạn của một mô hình dạy và học đã cũ. Thay vì biến học sinh, sinh viên thành đối tượng bị giám sát và nghi ngờ, đã đến lúc giáo dục coi AI là một phần của thực tế mới - nơi người học được khuyến khích làm chủ công cụ, thay vì trở thành nô lệ thông tin của chính nó.
Trang Ngọc
- Sợ con thành 'máy copy - paste' vì coi AI là gia sư ảo
- 'Học Toán nhiều làm gì khi đã có AI?'
- Lý do phụ huynh cho con dùng AI để giải Toán, làm Văn
- AI báo hại tôi mất một giờ cho công việc tự làm trong 20 phút
- Nhân sự IT cao cấp 'giữ ghế' nhờ AI
- Nỗi sợ thất nghiệp vì AI khiến sinh viên của tôi hoài nghi bằng đại học