Hiện, cả nước chịu ảnh hưởng của các đợt không khí lạnh, nền nhiệt nhiều nơi giảm xuống khoảng 10-20 độ C vào sáng sớm và ban đêm. BS.CKI Nguyễn Hữu Khánh, khoa Thần kinh, Trung tâm Khoa học Thần kinh, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, cho biết đột quỵ xảy ra quanh năm, song cơ chế khởi phát và dạng tổn thương mạch máu não chịu một phần ảnh hưởng của điều kiện thời tiết. Thay đổi nhiệt độ môi trường tác động trực tiếp đến hệ tim mạch - não, khiến nguy cơ cũng như đặc điểm đột quỵ giữa mùa lạnh và mùa nóng khác nhau.

Khi thời tiết lạnh, cơ thể phản ứng bằng cách co mạch ngoại vi để giữ ấm. Cơ chế này làm tăng sức cản của hệ mạch máu, dẫn đến huyết áp cao. Nguy cơ cao hơn ở người cao tuổi, người có bệnh nền tim mạch. Ở người bệnh tăng huyết áp hoặc có mạch máu đã xơ cứng, huyết áp cao đột ngột có thể tạo áp lực lớn lên thành mạch não, làm tăng nguy cơ vỡ mạch gây xuất huyết não hoặc thúc đẩy hình thành huyết khối gây tắc mạch.

Đột quỵ mùa lạnh thường xảy ra vào sáng sớm hoặc ban đêm, thời điểm huyết áp sinh lý thường tăng cao trong khi mạch máu vẫn đang ở trạng thái co. Nếu người bệnh thức dậy đột ngột, rời khỏi giường ngay hoặc tiếp xúc với không khí lạnh mà không giữ ấm đầy đủ, huyết áp dễ dao động mạnh trong thời gian ngắn, tăng nguy cơ tai biến mạch máu não.

Ngoài ra, nhiệt độ thấp còn làm độ nhớt của máu đặc hơn, khiến dòng chảy chậm hơn, khả năng đông máu tăng. Ở những người ít vận động hoặc có nền xơ vữa mạch máu não, tình trạng này cũng thúc đẩy nhồi máu não hoặc làm trầm trọng hơn các tổn thương mạch máu đã tồn tại từ trước.

Theo bác sĩ Khánh, đột quỵ xảy ra vào mùa nóng có cơ chế khởi phát khác. Nhiệt độ cao khiến mạch máu ngoại vi giãn ra để tản nhiệt, đồng thời cơ thể tăng tiết mồ hôi nhằm điều hòa thân nhiệt. Nếu không được bù đủ nước, thể tích tuần hoàn giảm, máu trở nên cô đặc và độ nhớt tăng, làm dòng chảy trong lòng mạch chậm lại, tăng nguy cơ hình thành cục máu đông gây nhồi máu não.

Tình trạng giãn mạch kéo dài trong mùa nóng có thể khiến huyết áp hạ, đặc biệt ở người cao tuổi, người có bệnh tim mạch. Khi khả năng tự điều hòa tưới máu não kém, huyết áp giảm có thể dẫn đến thiếu máu não thoáng qua, tạo điều kiện để huyết khối hình thành gây tắc mạch não. Mất nước và rối loạn điện giải trong thời tiết nắng nóng cũng có thể dẫn đến rối loạn nhịp tim, hình thành huyết khối từ tim lên não.

Bác sĩ Khánh cho hay mùa lạnh thường ghi nhận nhiều trường hợp đột quỵ xuất huyết não còn mùa nóng chủ yếu gặp đột quỵ thiếu máu não, liên quan đến mất nước, cô đặc máu và rối loạn điều hòa huyết áp. Một số trường hợp nhập viện muộn do người bệnh hoặc gia đình nhầm lẫn các dấu hiệu sớm của đột quỵ với cảm lạnh, mệt mỏi hoặc choáng do thay đổi thời tiết.

Dù xảy ra vào mùa nào, đột quỵ đều là tình trạng cấp cứu y khoa, trong đó thời gian được cấp cứu có ý nghĩa quyết định đối với khả năng sống còn, hồi phục của người bệnh. Nhóm người có nguy cơ cao như trên 60 tuổi, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, bệnh tim mạch... cần được theo dõi sát, kiểm soát huyết áp đều đặn, khám định kỳ tại chuyên khoa thần kinh, tim mạch.

Các bất thường mạch máu não có thể được phát hiện sớm qua tầm soát bằng chụp CT, MRI giúp đánh giá tình trạng hẹp, phình mạch, xơ vữa hay nguy cơ hình thành huyết khối. Phát hiện sớm giúp bác sĩ xây dựng kế hoạch theo dõi và điều trị phù hợp, góp phần giảm nguy cơ đột quỵ khi thời tiết thay đổi đột ngột.

Bác sĩ Khánh khuyến cáo mọi người cần chú ý giữ ấm cơ thể, theo dõi huyết áp thường xuyên và tránh các thay đổi đột ngột trong sinh hoạt trong những ngày trời lạnh. Khi có dấu hiệu bất thường như méo miệng, yếu liệt tay chân, rối loạn ngôn ngữ hoặc đau đầu dữ dội cần đến cơ sở y tế có khả năng điều trị đột quỵ để được can thiệp, điều trị kịp thời.

Trọng Nghĩa