Lúc còn nhỏ, nhà tôi gần một quán cà phê. Những tiếng quân cờ tướng đập xuống bàn cành cạch khi ăn quân, rồi tiếng tranh luận rôm rả vang lên. Có khi chỉ là một nước đi sai, nhưng kéo theo cả chục phút phân tích, phản biện, thậm chí cãi nhau rất vui. Không khí ấy khiến tôi bị cuốn vào cờ tướng lúc nào không hay.
Tôi cũng từng học và chơi cờ vua. Tôi thừa nhận cờ vua có hệ thống lý thuyết đồ sộ, có tính quốc tế rộng rãi. Nhưng nếu nói về cảm giác trực diện, sự kịch tính và tính đời trong từng nước đi, với tôi, cờ tướng vẫn hấp dẫn hơn.
Quan điểm này có thể gây tranh luận. Nhưng dưới góc nhìn cá nhân, tôi thấy có ít nhất bốn điểm khiến cờ tướng lôi cuốn đặc biệt.
1. Nhịp độ nhanh và tính đối kháng rõ rệt
Cờ tướng thường bước vào giao tranh sớm. Bàn cờ mở hơn, không có hàng tốt dày đặc che chắn như cờ vua. Ngay từ vài nước đầu, hai bên đã có thể triển khai pháo, mã, xe tấn công trực diện.
Trong khi đó, cờ vua thường có giai đoạn khai cuộc tương đối chậm, thiên về kiểm soát trung tâm và phát triển quân theo bài bản. Điều này tạo nên chiều sâu chiến thuật, nhưng với người chơi phổ thông, đôi khi lại thiếu sự bùng nổ tức thì.
Ở cờ tướng, một sai lầm nhỏ có thể bị trừng phạt ngay lập tức. Nhịp độ nhanh khiến trận đấu giàu cảm xúc, dễ tạo cao trào. Chính điều này làm nên sức hút đặc biệt ở các quán cà phê vỉa hè.
2. Quân Pháo - khó chịu từ những cú chiếu rút bắt xe
Nếu phải chọn một quân cờ thể hiện rõ bản sắc riêng của cờ tướng, tôi sẽ chọn quân Pháo. Khai cuộc, có lẽ quân pháo là một trong những chọn lựa trở thành quân cờ di động đầu tiên: Pháo đầu, thuận pháo, nghịch pháo...
Khả năng nhảy qua một quân khác (ngòi pháo) để ăn quân đối phương hoặc chiếu tướng tạo nên vô số thế phối hợp bất ngờ. Pháo có thể chiếu tướng từ xa, chiếu pháo trùng tuyệt sát, phối hợp với xe hoặc mã tạo thành những đòn tấn công dồn dập.
Nếu sử dụng thuần thục quân Pháo, đòn chiếu rút bắt xe hoặc các quân khác sẽ khiến đối phương vô cùng khó chịu...
Sự tồn tại của quân Pháo khiến mỗi vị trí trên bàn cờ luôn tiềm ẩn rủi ro. Cờ vua không có quân tương đương.
3. Cấu trúc bàn cờ với "Sông" và "Cửu Cung"
Bàn cờ tướng được chia bởi sông và khu vực cửu cung của Tướng, Sĩ. Tượng không qua sông. Tướng và Sĩ chỉ hoạt động trong phạm vi hẹp.
Những giới hạn này tưởng như bó buộc, nhưng lại tạo ra chiều sâu chiến thuật rất đặc thù. Người chơi buộc phải tính toán phòng thủ theo khu vực, giữ cấu trúc đội hình chặt chẽ. Chỉ cần một nước hở cung, nguy cơ bị chiếu bí có thể đến rất nhanh.
4. Quân Tốt sau khi qua sông - chỉ tiến không lùi - 'Gặp thời một tốt cũng thành công'
Tốt trong cờ tướng không phong cấp như ở cờ vua. Nhưng khi qua sông, chúng được quyền đi ngang. Sự thay đổi nhỏ này lại tạo nên hiệu ứng lớn.
Một "tốt lụt" ở hàng ngang cuối bàn cờ có thể khiến cả hệ thống phòng thủ đối phương rối loạn. Nó không mạnh về giá trị quân, nhưng mạnh ở vị trí. Đôi khi tốt qua sông còn được ví như một con xe mini.
Cờ vua có hệ thống thi đấu quốc tế mạnh mẽ, có những siêu đại kiện tướng nổi tiếng toàn cầu. Cờ tướng cũng có những danh thủ Dương Quan Lân, Vương Gia Lương (Trung Quốc)... hay ở Việt Nam hiện thời có Nguyễn Thành Bảo, hay gần đây Lại Lý Huynh sau khi vô địch giải thế giới đã tạo nhiều hưng phấn cho người yêu cờ và bộ môn cờ tướng.
Dương