Theo báo cáo Tăng cường sự sẵn sàng của Việt Nam trong giải quyết tổn thất và thiệt hại do biến đổi khí hậu do các cơ quan trong nước phối hợp với Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) công bố ngày 24/3, nguồn lực tài chính cho khắc phục hậu quả thiên tai tại Việt Nam hiện phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách nhà nước và hỗ trợ phát triển chính thức (ODA). Tuy nhiên, các nguồn lực này mới đáp ứng được khoảng 30% tổng thiệt hại thực tế.
Khu công nghiệp Đồ Sơn, TP Hải Phòng tan hoang sau bão Yagi năm 2024. Ảnh: Lê Tân
Báo cáo chỉ rõ "khoảng trống tài chính cho tổn thất và thiệt hại vẫn ở mức rất lớn", khi tới 70% thiệt hại chưa được bù đắp đầy đủ. Hệ quả là quá trình tái thiết sau thiên tai tại nhiều địa phương thường kéo dài, phụ thuộc vào khả năng cân đối ngân sách từng năm. "Tại các khu vực dễ bị tổn thương, điều này có thể tạo ra vòng lặp thiệt hại - phục hồi - tái thiệt hại khi thiên tai xảy ra với tần suất ngày càng cao", báo cáo nhận định.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, quy mô và mức độ thiệt hại tại Việt Nam đang gia tăng nhanh chóng. Các hiện tượng thời tiết cực đoan không chỉ xuất hiện dày hơn mà còn diễn biến khó lường. Năm 2024, riêng bão Yagi đã gây thiệt hại kinh tế hơn 91.600 tỷ đồng, khiến hơn 500 người chết và mất tích; năm 2025 có số lượng bão kỷ lục, gây thiệt hại hơn 100.000 tỷ đồng.
UNDP cho rằng đây là minh chứng cho xu hướng thiệt hại ngày càng vượt quá khả năng ứng phó truyền thống. Không dừng lại ở những tổn thất hữu hình như nhà cửa hay hạ tầng, báo cáo nhấn mạnh các thiệt hại phi kinh tế đang ngày càng rõ nét. Nhiều tổn thất liên quan đến đa dạng sinh học, hệ sinh thái, di sản văn hóa hay sức khỏe tinh thần chưa được lượng hóa đầy đủ, dẫn tới nguy cơ bị bỏ sót trong quá trình hoạch định chính sách và phân bổ nguồn lực.
Một trong những nguyên nhân chính của khoảng trống tài chính là cấu trúc nguồn lực còn thiếu đa dạng. Ngân sách nhà nước vẫn đóng vai trò chủ đạo trong khi dư địa tài khóa có hạn, đặc biệt khi thiên tai xảy ra diện rộng. Nguồn vốn ODA tuy quan trọng nhưng khó đáp ứng nhu cầu tức thời do phụ thuộc vào quy trình và thủ tục giải ngân.
Người dân TP Huế giúp chuyển hàng cứu trợ cho Nam Trung Bộ năm 2025. Ảnh: Võ Thạnh
Khu vực tư nhân vẫn tham gia rất hạn chế vào việc chia sẻ rủi ro thiên tai. Báo cáo cho rằng Việt Nam đang thiếu các cơ chế khuyến khích và công cụ tài chính phù hợp khiến các mô hình như bảo hiểm rủi ro thiên tai, bảo hiểm tham số hay trái phiếu thiên tai chưa được triển khai rộng rãi.
Ở cấp độ quốc tế, vấn đề tổn thất và thiệt hại đang trở thành một trụ cột trong hành động khí hậu toàn cầu, bên cạnh giảm phát thải và thích ứng. Việc thành lập Quỹ Ứng phó với tổn thất và thiệt hại tại Hội nghị COP27 được xem là bước tiến quan trọng, mở ra cơ hội tiếp cận nguồn tài chính mới cho các quốc gia dễ bị tổn thương.
Tuy nhiên, báo cáo lưu ý khả năng tận dụng các nguồn lực này của Việt Nam còn hạn chế. Thiếu dữ liệu đầy đủ, phương pháp đánh giá chuẩn hóa và năng lực xây dựng dự án là những rào cản chính, khiến việc tiếp cận các quỹ quốc tế chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.
Để thu hẹp khoảng cách giữa thiệt hại và khả năng bù đắp, các chuyên gia khuyến nghị cần một cách tiếp cận toàn diện hơn về tài chính khí hậu. Trong đó, việc đa dạng hóa nguồn lực được xem là ưu tiên hàng đầu, bao gồm thúc đẩy sự tham gia của khu vực tư nhân thông qua các chính sách ưu đãi và phát triển công cụ tài chính mới.
"Việc xây dựng hệ thống dữ liệu quốc gia về tổn thất và thiệt hại, cùng với ứng dụng công nghệ như viễn thám và trí tuệ nhân tạo, là nền tảng để nâng cao hiệu quả quản lý và ra quyết định", báo cáo nhấn mạnh.
Trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan và chi phí khắc phục không ngừng gia tăng, bài toán tài chính không còn đơn thuần là vấn đề ngân sách mà đã trở thành yếu tố quyết định khả năng phục hồi và phát triển dài hạn. UNDP cảnh báo nếu không sớm thu hẹp khoảng trống này, các cú sốc khí hậu có thể tiếp tục làm gián đoạn tiến trình phát triển, đặc biệt tại khu vực vốn đã dễ bị tổn thương.
Gia Chính