Trung Quốc chuyển mình thành 'công xưởng của các công xưởng'

Từ chỗ làm hàng tiêu dùng giá rẻ, Trung Quốc đang chuyển hướng sang xuất khẩu mạnh linh kiện, máy móc cao cấp, đe dọa vị thế các nền kinh tế tiên tiến.

Từng nổi tiếng với đồ chơi, giày dép, quần áo và đồ điện tử giá rẻ, thành phố Đông Quản, tỉnh Quảng Đông giờ đây trở thành trung tâm của một cuộc chuyển mình mới đưa Trung Quốc thành "công xưởng của các công xưởng" toàn cầu.

Không còn chỉ làm hàng tiêu dùng giá rẻ, Trung Quốc giờ đây đẩy mạnh xuất khẩu trang thiết bị, máy móc và các loại hàng hóa trung gian như nguyên liệu, linh kiện, những mặt hàng nền tảng cho ngành sản xuất toàn cầu như chip, máy móc độ chính xác cao và robot công nghiệp.

"Trước đây, Đức và Nhật Bản luôn dẫn đầu trong lĩnh vực sản xuất tiên tiến", Frank Jiang, phó chủ tịch phụ trách kinh doanh quốc tế của Topstar, một trong những nhà sản xuất máy móc và robot công nghiệp lớn nhất Trung Quốc, nói. "Nhưng chúng tôi tin công nghệ của mình đã bắt kịp. Nhiều sản phẩm của chúng tôi thậm chí còn vượt qua họ".

Theo dữ liệu hải quan do Viện Toàn cầu McKinsey phân tích, trong 5 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu linh kiện và máy móc sản xuất của Trung Quốc lần lượt tăng 25% và 12% so với cùng kỳ năm trước, trong khi hàng tiêu dùng chỉ tăng 4%.

Doanh thu nước ngoài của Topstar năm ngoái tăng gần 10%, đạt khoảng 92 triệu USD. Trong quý một năm nay, doanh thu mảng robot công nghiệp tăng 81% so với cùng kỳ, trong khi mảng máy công cụ điều khiển bằng máy tính tăng 63%. Công ty dự kiến lợi nhuận 6 tháng đầu năm tăng hơn gấp ba so với năm trước.

Hành trình vươn lên

Thị trường nội địa rộng lớn cùng động lực cạnh tranh mạnh mẽ đã thúc đẩy nhanh quá trình nâng cấp công nghiệp của Trung Quốc. Chính sách ưu đãi đã thúc đẩy tỷ lệ nội địa hóa, nâng cao sản lượng linh kiện sản xuất trong nước, trong khi mạng lưới nhà cung ứng vững chắc và hạ tầng hoàn thiện giúp hoạt động sản xuất đạt hiệu suất cao.

Khi Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) năm 2001, Henry Wang mới 18 tuổi, vừa tốt nghiệp cấp hai, đến Đông Quản với hai bàn tay trắng. Anh sống trong phòng ký túc xá 12 người chật chội và làm việc trên dây chuyền lắp ráp tại BBK Electronics, tiền thân của các tập đoàn điện thoại thông minh lớn như Oppo và Vivo.

Đến năm 2012, Wang đồng sáng lập công ty mà sau này là Dongguan ICT Technology, chuyên xuất khẩu các hệ thống robot tự động lắp ráp bảng mạch, linh kiện có mặt trong hầu hết thiết bị điện tử hiện đại, bán cho nhiều nhà sản xuất như IBM, Honeywell hay L3Harris, đồng thời dựa gần như hoàn toàn vào chuỗi cung ứng nội địa Trung Quốc.

Wang dự kiến doanh thu của ICT có thể tăng ít nhất 50% trong năm nay. Công ty cũng đang chuyển đến trụ sở mới có diện tích gấp đôi nơi hiện tại.

"Thời kỳ Trung Quốc chỉ là công xưởng thế giới đã qua", Wang nói. "Bây giờ, chúng tôi đang giúp các nước khác xây dựng nhà máy. Trung Quốc không thể cứ mãi xuất khẩu hàng tiêu dùng thành phẩm".

Anh cho biết các mức thuế quan từ Mỹ hoàn toàn không ảnh hưởng đến công ty. Chỉ cần thế giới còn nhu cầu về đồ điện tử, công nhân của anh vẫn sẽ bận rộn làm việc.

Năm 2025, khi Mỹ tung đòn thuế quan lên hàng loạt quốc gia, xuất khẩu hàng tiêu dùng của Trung Quốc lần đầu tiên giảm kể từ năm 2019. Tuy nhiên, xuất khẩu linh kiện nguyên liệu và máy móc sản xuất lại tăng hơn 175 tỷ USD so với năm trước, góp phần đẩy thặng dư thương mại của Trung Quốc lên mức kỷ lục 1,2 nghìn tỷ USD.

"Đối với các nền kinh tế sản xuất tiên tiến, Trung Quốc đang dần chuyển mình từ khách hàng thành một đối thủ cạnh tranh", Jeongmin Seong, đối tác tại Viện Toàn cầu McKinsey, trụ sở tại Washington, nhận định.

Đối thủ mới

Cherry Lee, nhân viên kinh doanh tại Lituo Electronics, doanh nghiệp ở Đông Quản chuyên sản xuất linh kiện cho máy pha cà phê và các thiết bị điện khác, cho biết khách hàng đã chuyển từ các thương hiệu Âu Mỹ sang công ty cô để tiết kiệm chi phí. Theo Lee, doanh số của công ty duy trì mức tăng trưởng khoảng 10% mỗi năm kể từ năm 2020.

Cô cho hay do nhiều doanh nghiệp chuyển nhà máy khỏi Trung Quốc để né thuế quan từ Mỹ, làn sóng công nghiệp hóa tại Đông Nam Á và Mỹ Latin đang diễn ra nhanh hơn. Điều này vô tình tiếp thêm đơn hàng cho các nhà máy Trung Quốc chuyên cung ứng linh kiện và máy móc sản xuất.

Tại Sao Paulo, Brazil, tập đoàn chế tạo đầu nối công nghiệp hạng nặng Harting của Đức đang đối mặt làn sóng cạnh tranh gay gắt từ các nhà sản xuất Trung Quốc. Poliana Lanari, giám đốc điều hành khu vực Mỹ Latin của Harting, cho biết các đối thủ Trung Quốc sẵn sàng giảm giá 30% cho những đơn hàng số lượng lớn, đồng thời chất lượng sản phẩm cũng ngày càng cải thiện.

"Điều này đang ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ tăng trưởng của chúng tôi", bà nói.

Nhà sản xuất xe nâng Jungheinrich của Đức cũng đang mất dần khách hàng tại châu Âu vào tay các đối thủ Trung Quốc. Tổng giám đốc Lars Brzoska ước tính thị phần của các nhà sản xuất Trung Quốc đối với dòng xe nâng công nghiệp tại khu vực đã tăng từ 11% năm 2019 lên 30% ở hiện tại.

Ban đầu, các hãng Trung Quốc chỉ nhắm vào phân khúc "đủ dùng", tức những dòng máy vừa tầm với giá chỉ bằng một nửa đối thủ phương Tây. Nhưng giờ họ đã mở trung tâm nghiên cứu và phát triển cùng nhà máy tại nước khác để làm hàng cao cấp hơn, Brzoska cho biết.

"Tình hình hiện tại cực kỳ khó khăn, thậm chí vô cùng nguy cấp", ông nói. Jungheinrich mới đây đã phải hạ dự báo lợi nhuận năm nay, một phần do sức ép cạnh tranh từ Trung Quốc.

Với Tortai Technologies, doanh nghiệp ở Đông Quản chuyên sản xuất bảng mạch và cung ứng dịch vụ chế tạo điện tử, châu Âu chiếm khoảng 60% sản lượng xuất khẩu của họ. Tổng giám đốc Samson Shi kỳ vọng doanh số năm nay tăng khoảng 30% và công ty đang sửa sang lại một tầng nhà máy để nhận thêm đơn hàng.

Khi tới châu Âu, Shi thường nghe thấy những lời phàn nàn về sức mạnh xuất khẩu của Trung Quốc. Dù vậy, ông tin công ty mình thành công không chỉ nhờ sản phẩm giá rẻ, mà còn nhờ dịch vụ trọn gói và linh hoạt theo nhu cầu khách hàng, như khâu thiết kế kỹ thuật.

"Trung Quốc không ép ai phải mua hàng cả", Shi nói.

Vũ Hoàng (Theo WSJ, AFP, Reuters)