Thành phố ngập bất động

Trình Phương Quân

Kiến trúc sư

Đồng nghiệp của tôi 11h đêm mới về đến nhà, hôm 1/10. Anh cứ đứng đó thôi, không nhúc nhích được bao nhiêu trong dòng người mắc kẹt giữa các điểm ngập ở TP HCM.

Sau những sự cố giao thông mùa mưa bão, người ta thường bị cuốn vào các bài toán hạ tầng: thành phố cần thêm bao nhiêu km cống thoát nước, bao nhiêu hồ điều hòa, bao nhiêu trạm bơm hay bao nhiêu con đường cần mở rộng. Đó là những việc gốc rễ phải làm. Vấn đề trước mắt hơn là một câu hỏi cụ thể: khi một khu vực đang ngập và giao thông bắt đầu tắc nghẽn, làm sao người đang ở cách đó vài km có thể biết được, để quyết định về luôn hay chờ bớt ngập và tắc.

Hãy tưởng tượng vào một buổi chiều mưa lớn, một người trong tòa nhà văn phòng trên đường Ung Văn Khiêm, Bình Thạnh nhận được thông tin: "Khu vực phía trước đang ùn tắc và có nguy cơ ngập. Tuyến về hướng cầu Sài Gòn lưu thông rất chậm. Nếu không có việc khẩn cấp, nên cân nhắc trì hoãn chuyến đi và kiểm tra lại tình hình sau 45 phút". Một người khác ở khu vực không bị ảnh hưởng có thể nhận thông tin: "Tuyến đường về phía Tây hiện vẫn lưu thông, có thể di chuyển".

Đây là chuyện thành phố cung cấp đủ thông tin để hàng triệu quyết định cá nhân không vô tình xảy ra cùng lúc.

Singapore đã xây dựng được một phần quan trọng của mô hình này. Cơ quan Nước quốc gia Singapore (PUB) hiện vận hành hệ thống giám sát ngập theo thời gian thực, với hơn 1.000 cảm biến mực nước, hơn 500 camera CCTV, các trạm đo mưa và radar thời tiết. Dữ liệu được đưa về trung tâm vận hành để theo dõi tình trạng ngập và triển khai lực lượng phản ứng nhanh. PUB cũng cung cấp cảnh báo mưa lớn và mực nước qua các nền tảng như SMS và ứng dụng Mytransport SG.

Ở Singapore, người dân có thể đăng ký nhận tin nhắn báo trước mỗi khi trời sắp mưa to từ cơ quan khí tượng. Ngoài ra, họ còn có thể chọn theo dõi sát sao mực nước ở tối đa ba con kênh hoặc đoạn cống quen thuộc gần nhà hay tuyến đường thường đi. Hệ thống sẽ liên tục gửi tin nhắn cập nhật tiến trình nước dâng qua các mức 50%, 75%, 90% cho đến 100%. Nhờ cách làm sát sườn này, thay vì chỉ nhận được thông báo chung, ai nấy đều nắm rõ tình hình ngay khu vực mình quan tâm để tự biết đường tính toán lịch trình đi lại cho an toàn.

Hàn Quốc lại cho thấy một mảnh ghép khác. Tháng 7/2026, Cơ quan Khí tượng Hàn Quốc lần đầu gửi loại "tin nhắn khẩn cấp về mưa cực đoan" mới tới khu vực Jisan 1-dong, quận Suseong, thành phố Daegu, khi lượng mưa đạt mức khoảng 100 mm mỗi giờ. Loại cảnh báo này cũng như cảnh báo mưa lớn hiện có, được gửi dựa trên vị trí hiện tại của điện thoại. Mục đích của nó là giúp người đang ở khu vực nguy hiểm nhanh chóng nhận biết tình hình và bảo đảm an toàn.

Ví dụ này chứng minh một điều rất quan trọng về mặt công nghệ và quản trị: cảnh báo thiên tai không nhất thiết gửi giống nhau cho tất cả mọi người. Khi biết người nhận đang ở đâu, thông tin cần trở nên cụ thể hơn nhiều. Tôi gọi đó là quản lý thời điểm di chuyển, thay vì chỉ quản lý giao thông.

Đây là một khác biệt đáng suy nghĩ. Với một đô thị đông dân như TP HCM, theo tôi, giá trị của thông tin như vậy lớn không kém việc mở thêm một làn đường hay xây một hồ điều hòa mới.

Dữ liệu có thể có được từ radar khí tượng, cảm biến mực nước, camera giao thông, dữ liệu tốc độ phương tiện, các điểm ngập và tình trạng đóng đường. Sau đó, thay vì chỉ vẽ một bản đồ đỏ kín thành phố, hệ thống có thể phân tích từng khu vực và đưa ra thông tin dễ hiểu cho người dân. Người đang ở vùng an toàn có thể được khuyến cáo di chuyển trước khi dòng xe tăng mạnh. Người đang ở nơi làm việc có thể được thông báo rằng tình trạng giao thông sẽ được đánh giá lại sau một khoảng thời gian nhất định.

Việc triển khai cảnh báo theo vị trí không hề xa vời nếu nhìn vào thực tế hạ tầng số hiện nay tại Việt Nam. Với những nền tảng có độ phủ rộng như Zalo, VNeID hay hệ thống tin nhắn SMS viễn thông, hoàn toàn có thể tích hợp các lớp dữ liệu thời gian thực về ngập lụt và giao thông để định vị chính xác người dùng đang ở khu vực nào. Thay vì những bản tin phát thanh dàn trải, một thông báo cảnh báo đúng lúc, đúng tọa độ sẽ được đẩy thẳng đến điện thoại của người dân đang chuẩn bị di chuyển vào vùng ngập, giúp họ có đủ dữ liệu để chủ động thay đổi lộ trình hoặc hoãn chuyến đi một cách thiết thực nhất.

Những tòa nhà văn phòng, trường học, trung tâm thương mại hay các công trình công cộng cũng cần được xem như một phần của hệ thống ứng phó. Trong một trận mưa lớn, việc giữ một phần người dân ở lại nơi họ đang ở thêm 45 phút hoặc một giờ, nếu điều kiện cho phép, đôi khi có thể tốt hơn việc để họ cùng bước xuống đường vào đúng thời điểm giao thông và nước mưa đang đạt đỉnh. Tòa nhà khi ấy không chỉ là nơi làm việc. Nó trở thành một "gian đệm an toàn" tạm thời cho dòng người của thành phố.

Tất nhiên, hệ thống thông tin không thể thay thế hệ thống thoát nước. Nhưng nó có thể làm một việc mà bê-tông, cống và đường sá không làm được: điều chỉnh hành vi của dòng người theo thời gian thực.

Sau những trận mưa, hình ảnh ám ảnh nhất là hàng trăm nghìn người dân cùng muốn làm một việc giống nhau: về nhà. Và khi tất cả về nhà trong cùng một thời điểm, thành phố như đông cứng, bất động.

Trình Phương Quân