Theo kịch bản ứng phó vừa được Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố ngày 26/3, biến động địa chính trị tại Trung Đông đang tác động đến toàn bộ chuỗi sản xuất nông nghiệp, từ đầu vào đến lưu thông hàng hóa.
Giá năng lượng tăng là yếu tố khởi phát, khi giá xăng dầu nhập khẩu bình quân tăng từ khoảng 687 USD/tấn năm 2025 lên hơn 920 USD/tấn năm 2026, tương đương mức tăng trên 30%, kéo theo chi phí vận hành máy móc, khai thác thủy sản và vận chuyển nội địa đi lên. Tổng chi phí sản xuất toàn ngành vì vậy được ước tính tăng khoảng 3-5%.
Ở khâu đầu vào, phân bón và thức ăn chăn nuôi chịu ảnh hưởng rõ rệt do phụ thuộc vào nguyên liệu nhập khẩu. Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho rằng giá phân bón có thể tăng 5-15% nếu xung đột kéo dài, trong khi thức ăn chăn nuôi đã tăng khoảng 1,5-2%. Chi phí đầu vào leo thang khiến biên lợi nhuận của nông dân và doanh nghiệp bị thu hẹp, đồng thời tạo áp lực tăng giá với nông sản và thực phẩm.
Nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu sẽ bị ảnh hưởng do xung đột. Ảnh: Đắc Thành
Tác động lớn hơn đến từ logistics khi cước vận tải biển tăng 25-35% do các tuyến hàng hải phải tránh khu vực rủi ro như Biển Đỏ. Thời gian vận chuyển kéo dài thêm 7-14 ngày khiến doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt trong lĩnh vực thủy sản và rau quả, đối mặt nguy cơ phát sinh chi phí lưu kho, bảo quản và rủi ro giảm chất lượng hàng hóa. Nhiều lô hàng bị chậm giao hoặc phải nằm chờ tại cảng, làm tăng chi phí tài chính và ảnh hưởng dòng tiền.
PGS TS Nguyễn Đình Thọ, Phó viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường, cho rằng đây là cú sốc hệ thống khi tác động đồng thời qua ba kênh: năng lượng, logistics và chuỗi cung ứng. Việc gián đoạn tại các điểm nghẽn như eo biển Hormuz hay Biển Đỏ buộc vận tải toàn cầu phải điều chỉnh, làm tăng chi phí và giảm sức cạnh tranh của hàng xuất khẩu Việt Nam.
Theo ông Thọ, thị trường đang xuất hiện "hiệu ứng giá cánh kéo", khi chi phí đầu vào tăng nhanh trong khi giá bán đầu ra không tăng tương ứng, thậm chí giảm. Điều này khiến lợi nhuận của người sản xuất bị bào mòn, đặc biệt với các mặt hàng xuất khẩu như cà phê, hạt điều.
Dù xuất khẩu sang Trung Đông chỉ chiếm khoảng 2-2,2% tổng kim ngạch ngành, tác động gián tiếp từ chi phí năng lượng và vận tải lại lan rộng, ảnh hưởng đến cả thị trường châu Âu và Bắc Phi thông qua các tuyến vận tải quốc tế. Áp lực chi phí cuối cùng có thể đẩy giá thực phẩm trong nước tăng, tác động đến chỉ số giá tiêu dùng.
Trước các diễn biến trên, giới chuyên gia cho rằng Việt Nam cần tái cấu trúc chuỗi cung ứng, giảm phụ thuộc đầu vào. Theo PGS TS Nguyễn Đình Thọ, các giải pháp ứng phó cần mang tính cấu trúc thay vì chỉ xử lý tình huống ngắn hạn. Trước hết, cần giảm phụ thuộc vào năng lượng và nguyên liệu nhập khẩu từ các khu vực rủi ro bằng cách đa dạng hóa nguồn cung, đồng thời thúc đẩy phát triển năng lượng tái tạo để hạn chế tác động từ biến động giá dầu. Đây là yếu tố then chốt khi chi phí năng lượng đang trở thành một "biến số hệ thống" chi phối toàn bộ nền kinh tế.
PGS TS Nguyễn Đình Thọ. Ảnh: Gia Chính
Bên cạnh đó, việc nâng cao năng lực logistics nội địa được xem là ưu tiên cấp thiết. Đầu tư vào hệ thống cảng biển, kho bãi và đội tàu vận tải quốc gia sẽ giúp giảm phụ thuộc vào các tuyến vận tải quốc tế và các "điểm nghẽn" như Hormuz hay Biển Đỏ. Song song, doanh nghiệp cần tái cấu trúc chuỗi cung ứng theo hướng linh hoạt, đa nguồn, chủ động tìm kiếm nguồn nguyên liệu thay thế và phát triển công nghiệp hỗ trợ trong nước.
Trong lĩnh vực nông nghiệp, ông Thọ cho rằng cần chuyển đổi mô hình sản xuất theo hướng sinh thái, tối ưu hóa sử dụng đầu vào, giảm phụ thuộc vào phân bón hóa học và nhiên liệu hóa thạch. Các mô hình kinh tế tuần hoàn, nông nghiệp phát thải thấp không chỉ giúp giảm chi phí mà còn tạo thêm giá trị gia tăng trong dài hạn. Đồng thời, theo ông, việc tăng cường dự trữ chiến lược đối với năng lượng, vật tư đầu vào và các mặt hàng thiết yếu sẽ giúp nền kinh tế chủ động hơn trước các cú sốc bên ngoài.
Ngoài ra, các doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường xuất khẩu, đặc biệt ưu tiên các khu vực gần như châu Á để giảm rủi ro logistics, cũng là hướng đi quan trọng. Việc chuyển từ mục tiêu tăng sản lượng sang nâng cao giá trị và khả năng chống chịu của ngành nông nghiệp được xem là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh mới.
Ở góc độ hỗ trợ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường trong thư ngỏ gửi cộng đồng doanh nghiệp cũng kêu gọi các đơn vị chủ động thích ứng với biến động thị trường, chia sẻ khó khăn với người sản xuất, đồng thời duy trì ổn định thu mua nông sản và đảm bảo nguồn cung vật tư đầu vào. Bộ cũng khuyến nghị doanh nghiệp đẩy mạnh liên kết chuỗi, mở rộng tiêu thụ nội địa và linh hoạt điều chỉnh hoạt động xuất khẩu nhằm thích ứng với bối cảnh logistics quốc tế biến động.
Theo các chuyên gia, trong một thế giới ngày càng bất ổn, khả năng thích ứng và tái cấu trúc sẽ là yếu tố quyết định để ngành nông nghiệp duy trì tăng trưởng và ổn định thị trường, thay vì chỉ dựa vào các lợi thế truyền thống.
Gia Chính