Khoảnh khắc đội trưởng Đỗ Duy Mạnh nâng Cup vô địch ASEAN Cup 2024 trên sân Rajamangala, thành phố Bangkok, Thái Lan tối 5/1/2025. Ảnh: Giang Huy
"Bóng đá Đông Nam Á có nguy cơ rơi vào trạng thái quá tải và rối rắm", báo Malaysia New Straits Times thẳng thắn bình luận sau thông báo của FIFA. "Hai giải đấu gần như tương đồng được tổ chức liên tiếp trong thời gian ngắn, gồm ASEAN Cup - tiền thân là AFF Cup - tháng 7, 8 và FIFA ASEAN Cup tháng 9, 10".
ASEAN Cup truyền thống vẫn diễn ra từ 24/7 đến 26/8. Chỉ vài tuần sau, FIFA ASEAN Cup lại khởi tranh trong dịp FIFA Days, chưa rõ thể thức. Theo tờ báo này, sự khác biệt gần như chỉ nằm ở việc giải mới có thêm chữ FIFA, và diễn ra trong dịp FIFA Days.
Các trận ASEAN Cup truyền thống có hệ số tính điểm thứ bậc FIFA chỉ là 5, thấp nhất trong các hạng giải bóng đá cấp đội tuyển. Trong khi đó, FIFA ASEAN Cup diễn ra dịp FIFA Days, sẽ được gán hệ số ít nhất là 10. Điều đó có nghĩa các đội sẽ giành gấp đôi số điểm FIFA cho giải đấu mới. Nhưng xét về truyền thống, ASEAN Cup được đánh giá cao hơn với 30 năm lịch sử.
Cách nhìn này phản ánh nỗi băn khoăn với bóng đá khu vực. Khi đã có một giải tồn tại gần ba thập kỷ, liệu bổ sung thêm một giải đấu tương tự có thực sự cần thiết? Hay nó sẽ dẫn đến sự chồng chéo về vai trò và giá trị?
Không chỉ dừng ở yếu tố trùng lặp, vấn đề lịch đấu cũng được đặt ra. Các đội tuyển Đông Nam Á vốn không có chiều sâu lực lượng như châu Âu hay Nam Mỹ, có thể phải dự hai giải lớn trong vòng hơn một tháng. Điều này kéo theo nguy cơ quá tải, đặc biệt khi cầu thủ vẫn phải phục vụ CLB ở các giải quốc nội. Với những nền bóng đá như Malaysia hay Việt Nam, nơi lịch thi đấu nội địa vốn đã dày, áp lực này càng trở nên rõ ràng.
Tuy nhiên, bên cạnh những hoài nghi, sự xuất hiện của FIFA ASEAN Cup cũng mở ra một loạt câu hỏi mang tính chiến lược. FIFA tổ chức giải này để làm gì? Khi thông tin chính thức còn hạn chế, có thể đặt ra một số giả thuyết khả dĩ.
Thứ nhất, đây có thể là bước đi nhằm mở rộng ảnh hưởng trực tiếp của FIFA tại Đông Nam Á. Với dân số hơn 600 triệu người và niềm đam mê bóng đá lớn, khu vực từ lâu được xem là thị trường tiềm năng nhưng chưa được khai thác hết. Việc đứng ra tổ chức một giải đấu riêng cho thấy FIFA muốn hiện diện sâu hơn ở cấp độ khu vực.
Bên cạnh đó, giải đấu có thể là một phép thử cho mô hình thi đấu mới. Trong khi UEFA đã thành công với Nations League, FIFA có thể đang tìm cách xây dựng các giải khu vực mang tính hệ thống, diễn ra trong FIFA Days. Đông Nam Á, với quy mô vừa phải và tính cạnh tranh tương đối cân bằng, là môi trường phù hợp để thử nghiệm. Tuy nhiên, LĐBĐ châu Á (AFC) cũng đang lên kế hoạch tổ chức AFC Nations League giống như UEFA và khu vực Bắc Trung Mỹ (CONCACAF).
Cũng không thể loại trừ yếu tố quản trị bóng đá. Mỗi liên đoàn thành viên đều có tiếng nói trong các quyết định của FIFA. Việc tạo ra một giải đấu mang lại lợi ích trực tiếp cho hơn 10 quốc gia Đông Nam Á có thể giúp FIFA củng cố quan hệ và gia tăng sự ủng hộ trong dài hạn.
Dù theo hướng nào, những giả thuyết này đều dẫn đến một điểm chung, đó là FIFA muốn mở rộng tầm ảnh hưởng ở khu vực bị coi là vùng trũng của bóng đá thế giới.
Mối quan tâm lớn nhất lúc này nằm ở thể thức thi đấu. Theo FIFA, giải diễn ra trong hai đợt FIFA Days tháng 9 và 10. Nếu vậy, đội tuyển chỉ có thể thi đấu tối đa bốn trận.
Giới hạn này khiến mọi phương án tổ chức phải tính toán kỹ lưỡng. Không thể có vòng bảng dài rồi bán kết, chung kết như ASEAN Cup truyền thống. Thay vào đó, một số kịch bản đang được đặt ra.
Tuấn Hải tranh bóng với Suphanat trong trận lượt về chung kết ASEAN Cup 2024. Ảnh: Hiếu Lương
Đầu tiên là một vòng bảng rút gọn, mỗi đội chơi tối đa hai trận, sau đó là bán kết và chung kết. Phương án này gần với cấu trúc quen thuộc nhất. Với 11 đội Đông Nam Á, ban tổ chức có thể chia thành 4 bảng, ba bảng ba đội và một bảng hai đội. Sau đó, các đội đứng đầu sẽ vào bán kết, rồi chung kết. Theo cách này, mỗi đội sẽ chơi tối đa đúng bốn trận. Ưu điểm của mô hình này là dễ hiểu, giống thể thức quen thuộc. Nhược điểm là vòng bảng bị rút ngắn, tính công bằng có thể bị ảnh hưởng khi số trận ít.
FIFA ASEAN Cup cũng có thể diễn ra theo thể thức knock-out hoàn toàn. Với 11 quốc gia, một số đội có thể phải đá vòng sơ loại để đưa về nhánh 8 đội. Sau đó là tứ kết, bán kết và chung kết. Vì thế, một đội cũng có thể chơi tối đa bốn trận. Tuy nhiên, thể thức này mang tính may rủi cao, một sai lầm có thể khiến đội mạnh bị loại sớm. Hơn nữa, những đội bị loại sớm sẽ phải gấp rút tìm đối thủ đá giao hữu ở những trận còn lại của FIFA Days.
Một hướng đi hiện đại hơn là áp dụng hệ Thụy Sĩ, tức là tất cả ở trong một bảng lớn. Mỗi đội đá bốn trận với bốn đối thủ khác nhau, sau đó xếp hạng chung dựa trên điểm số. Hai đội đứng đầu có thể vào chung kết, hoặc giải kết thúc ngay sau vòng này. Điều này đảm bảo mọi đội tuyển đều được chơi bốn trận. Nhưng phương án này khó đem lại tính hấp dẫn cho người xem, và bốn trận cũng thường không đủ sức nặng để xếp thứ tự các đội theo hệ Thụy Sĩ.
Một điểm đáng chú ý là nếu giải không dừng ở 11 đội, bài toán thể thức sẽ dễ giải hơn. Trong trường hợp có thêm Australia - đội tuyển thuộc AFF - số đội có thể tăng lên 12. Khi đó, phương án chia 4 bảng, lấy 4 đội vào bán kết trở nên hợp lý. Tuy nhiên, việc mở rộng như vậy lại đặt ra câu hỏi khác, là FIFA ASEAN Cup còn mang tính Đông Nam Á đến đâu, khi Australia không thuộc khối ASEAN.
Australia (vàng xanh) thắng Indonesia 5-1 ở lượt bảy bảng C vòng loại ba World Cup 2026 - khu vực châu Á, tại sân Allianz Sydney ngày 20/3/2025. Ảnh: AP
Dù thể thức ra sao, sự hiện diện của FIFA khả năng cao sẽ khiến ASEAN Cup truyền thống đánh mất uy tín. Các đội sẽ tập trung hơn vào giải mới, và có thể chỉ cử đội hình B hoặc U23 dự giải truyền thống.
Truyền thông Indonesia đang háo hức với giải đấu mới, khi họ có thể triệu tập những cầu thủ tốt nhất đang chơi bóng ở châu Âu. Bởi các CLB phải luôn nhả cầu thủ cho đội tuyển quốc gia vào dịp FIFA Days. Những đội ít cầu thủ chơi ở nước ngoài, như Việt Nam, sẽ không được hưởng lợi thế như vậy.
Xuân Bình