Từ sáng sớm, tại một gia đình trong xóm 2, làng Thổ Hà, cả người già, trẻ nhỏ tất bật hóa trang chuẩn bị cho lễ hội của làng.
Làng Thổ Hà nằm dọc bờ bắc sông Cầu, ba mặt giáp sông. Nơi đây từng là một trong ba trung tâm gốm cổ nổi tiếng của người Việt, bên cạnh làng Phù Lãng (Bắc Ninh) và Bát Tràng (Hà Nội), phát triển mạnh từ thế kỷ XIV. Từ những năm 1990, nghề gốm dần mai một, thay vào đó là các nghề sản xuất bánh đa nem và mì gạo.
Lễ hội diễn ra trong ba ngày, từ 8 đến 10/3 (tức 20-22 tháng giêng), tại khu trung tâm đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà.
Đoàn rước bắt đầu từ 10h. Lễ hội là dịp để người dân bày tỏ lòng biết ơn đối với sư tổ nghề Đào Trí Tiến, người được cho là đã truyền nghề gốm cho dân làng từ thế kỷ XII.
Đến nay, lễ hội vẫn được duy trì với nhiều nghi thức truyền thống, góp phần bảo tồn những giá trị di sản văn hóa phi vật thể đặc trưng.
Đi đầu là đại tướng với diện mạo uy phong còn được gọi là tổng cờ. Lối hóa trang trong lễ hội làng Thổ Hà mang đậm phong cách của tuồng cổ, với những khuôn mặt vẽ đậm, trang phục nhiều màu sắc và động tác biểu diễn mang tính ước lệ.
Ba ông tam đa Phúc - Lộc - Thọ, Ngọc Nữ mang trái đào, Tiểu Đồng mang rượu làng Vân đi trong đoàn rước.
Một người hóa trang thành vị tướng mang thanh thượng phương bảo kiếm, còn được gọi là tổng kiếm đi ở giữa đoàn rước.
Đoàn rước kiệu thánh và kiệu mẫu cùng bàn thờ ngai vị đi kèm với đội múa sinh tiền.
Thổ Hà là một trong những làng quê tiêu biểu còn lưu giữ nhiều dấu ấn của vùng Kinh Bắc xưa. Không gian làng vẫn hiện diện những hình ảnh quen thuộc như cây đa, bến nước, sân đình, cùng hệ thống nhà cổ và những con ngõ nhỏ phủ rêu. Tất cả tạo nên quần thể kiến trúc và cảnh quan mang đậm nét cổ kính, đặc trưng của làng quê Bắc Bộ.
Làng Thổ Hà có ba di tích được xếp hạng cấp quốc gia, gồm đình, chùa và Văn chỉ làng. Đình Thổ Hà được công nhận di tích kiến trúc - nghệ thuật cấp quốc gia năm 1962, hiện lưu giữ bức cửa võng được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2021. Chùa Thổ Hà được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 1996, còn Văn chỉ làng Thổ Hà được công nhận năm 1999.
Quãng đường rước từ các xóm đến đình làng Thổ Hà chỉ dài vài trăm mét, nhưng các đoàn phải mất khoảng hai giờ mới tới nơi do thực hiện nhiều nghi lễ dọc đường.
Khi đoàn rước đến đình, chủ tế trong trang phục truyền thống đứng ở bậc tam cấp đón đoàn. Sau khi các vị trí ổn định, nghi thức tế lễ bắt đầu nhằm bày tỏ lòng thành kính, mời Thánh về dự hội cùng dân làng, đồng thời cầu mong một năm mới sức khỏe, làm ăn thuận lợi, xóm làng yên vui, gia đình hạnh phúc.
Người dân phường Vân Hà đón nhận Bằng xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt đối với quần thể đình - chùa - từ chỉ Thổ Hà. Đây là những công trình văn hóa, tôn giáo, tín ngưỡng có giá trị nổi bật, thể hiện trên nhiều phương diện như lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, kiến trúc và điêu khắc. Hiện tỉnh Bắc Ninh có 43 điểm thuộc 10 di tích, cụm di tích quốc gia đặc biệt.
Giang Huy