Mandala Tây Thiên tái hiện vũ trụ trong Phật giáo Kim cương thừa

Bảo tháp Mandala Tây Thiên ở xã Tam Đảo là công trình kiến trúc Kim cương thừa lớn nhất nước, mang đậm dấu ấn Phật giáo vùng Himalaya. Quần thể được sắp xếp theo trục trung tâm - ngoại vi rõ ràng, gồm bảo tháp chính và các tháp phụ, tăng đường, hồ nước, cảnh quan. Mỗi công trình mang tính biểu tượng riêng, tổng thể kết nối thành một mandala khổng lồ tái hiện trực quan học thuyết "Ngũ đại, Ngũ trí" của Phật giáo Kim cương thừa.

Mandala xuất phát từ gốc "manda" nghĩa là tinh túy”, hậu tố "la" được thêm sau này mang nghĩa "chứa đựng", theo quan niệm phương Đông là bản đồ của vũ trụ giác ngộ cũng là sơ đồ chuyển hóa tâm thức con người.

Chính điện được bài trí và định hình thành không gian trải nghiệm (di chuyển theo chiều kim đồng hồ) giúp người dân "đọc" kiến trúc lẫn triết lý Phật giáo Kim cương thừa. Bốn hướng thờ các chư Phật khác nhau đại diện cho nhiều phương diện trong đời sống chúng sinh. Con người gặp vấn đề gì thì có thể tìm đến vị Phật bảo hộ cho khía cạnh ấy để chiêm bái và thực hành tu tập.

Trên trần trang trí các tiểu mandala đường kính 2,2 m - những vòng tròn đồng tâm đại diện cho cảnh giới giác ngộ của chư Phật cũng là sự hợp nhất vũ trụ bên ngoài và bên trong, tức thân và tâm giác ngộ của mỗi người.

16 con rồng đặt trong chính điện biểu trưng cho thần lực tự nhiên và bảo hộ Phật pháp. Rồng bốn hướng mang bốn màu sắc vàng, đỏ, xanh lục và xanh dương.

Chày kim cương - pháp khí quan trọng bậc nhất trong truyền thống Kim cương thừa được đặt trên mặt mandala bằng đồng ở hướng nam, tức cửa chính dẫn vào bảo tháp. Chày kim cương tiêu biểu cho tự tính Phật: trí tuệ bất hoại, uy lực và rực rỡ như viên kim cương không thể hủy diệt.

Tất cả thực hành nghi thức Kim cương thừa dù đơn giản hay phức tạp đều dùng pháp khí khác nhau. Phần lớn pháp khí có nguồn gốc từ các vũ khí trên chiến trường hoặc nơi hỏa táng như nghĩa địa... được thu hồi khỏi tay ma quỷ và biến thành biểu tượng chống lại nguồn gốc khởi sinh quỷ dữ, không thể buông bỏ trong bản ngã con người.

Hướng tây thờ Phật Thích Ca, nhắc nhở con người rằng giác ngộ không rời xa đời sống mà bắt nguồn từ tình thương yêu, hiểu biết và hòa hợp trong từng mối quan hệ. Đức Phật trong tư thế thiền định, một tay làm ấn xúc địa (chạm đất) biểu tượng cho chân lý vững chãi không lay chuyển, tay kia cầm bình bát. Tượng cao 3,5 m được các nghệ nhân vùng Ladakh, Ấn Độ chế tác rồi chuyển sang Việt Nam.

Tượng Phật Liên Hoa Sinh đặt hướng tây bắc - vị Phật "mở đường" cho Kim cương thừa vùng Himalaya hàng nghìn năm trước. Đức Liên Hoa Sinh được coi là hóa thân của Phật A Di Đà và Phật Thích Ca, hiện thân hợp nhất của Từ bi và Trí tuệ.

Tay phải Đức Phật Liên Hoa Sinh cầm chày kim cương; tay trái cầm chén sọ (Kapala) - pháp khí quan trọng như bình bát của Phật Thích Ca hay bình cam lồ của chư Bồ Tát, nhắc nhở về cái chết và sự vô thường. Tay ngài còn cầm chĩa ba treo vòng kim khí và ba đầu lâu, tượng trưng cho tam thân Phật gồm pháp thân, báo thân và hóa thân.

Hướng bắc là Đức Phật Quan Âm nghìn mắt nghìn tay với lòng từ bi, năng lực lắng nghe sâu và khả năng hàng phục khổ đau bằng trái tim không sợ hãi. Trên tay Đức Quan Âm cầm các pháp khí khác nhau như cung, bình trường thọ, tràng hạt đại diện cho các công hạnh khác nhau.

Bên trái là đức Hoàng Tài Bảo Thiên - một trong những hóa thân của Phật Quan Âm, ban phước lành về vật chất, tiêu trừ nghèo khổ. Nhưng Kim cương thừa quan niệm không phải cứ mong cầu tiền tài, danh vọng là đạt được mà phải bắt nguồn từ lòng bác ái, cho đi để nhận lại.

Hướng đông là Đức Phật Dược Sư cùng 8 hóa thân, tay cầm bình thuốc quý, đại diện cho năng lực chữa lành thân bệnh, sợ hãi và mất phương hướng. Tượng Phật đặt ở hướng đông - phương mặt trời mọc, khởi đầu cho một ngày mới với quan niệm "có sức khỏe là có tất cả".

Không gian tầng hai là nơi thờ Ngũ trí Phật; mái vòm là các bích họa tái hiện cuộc đời Đức Phật Thích Ca từ khi còn là thái tử Tất Đạt Đa, những năm hành đạo; thành đạo, chuyển pháp luân; hoằng pháp và nhập niết bàn.

Phía ngoài đặt hệ thống kim luân- tức bánh xe cầu nguyện hình trụ xoay trên trục trung tâm có quấn chân ngôn nhà Phật. Vỏ ngoài chạm khảm câu chú "Om mani padme hum" - chân ngôn quan trọng bậc nhất của Phật giáo Tây Tạng, nghĩa là "viên ngọc quý trong hoa sen", biểu trưng cho lòng từ bi, trí tuệ, giác ngộ. Quay kim luân là một trong những hình thức tu tập bởi Kim Cương thừa quan niệm khi bánh xe cầu nguyện chuyển động sẽ mang đến từ trường và năng lượng tích cực cho người thực hành, với giáo lý "mục đích cuộc sống mang đến hạnh phúc không chỉ cho mình mà tất cả chúng sinh".

Lungta hay còn gọi là phong mã - cờ cầu nguyện thường thấy ở các quốc gia vùng Himalaya, Lungta bằng vải với 5 nhóm màu xanh dương, vàng, đỏ, xanh lam, trắng, in chân ngôn và hình tướng các Phật như Phật Mẫu Tara, Phật Dược Sư, Phật Liên Hoa Sinh, Phật Quan Âm... Phật giáo Kim cương thừa có niềm tin rằng năng lực gia trì từ lá cờ lan tỏa theo gió, hướng tới chúng sinh.

Lungta được treo trên mái nhà, mái chùa, vách núi, làng mạc, những nơi sinh hoạt cộng đồng, chịu nắng mưa dễ phai màu nên khi rách thường được đốt trong các nghi lễ thích hợp.