Lý do sóng biểu tình bùng phát, đẩy nước Pháp vào hỗn loạn

Hơn nửa triệu người xuống đường biểu tình để đòi tăng phúc lợi xã hội và giảm chi phí sinh hoạt, nhưng Pháp khó đáp ứng khi nợ công ngày càng phình to.

Khoảng 550.000-800.000 người hôm 17/10 tham gia các cuộc biểu tình trên khắp nước Pháp, nhằm phản đối tình trạng chi phí sinh hoạt gia tăng và cắt giảm chi tiêu công. Phần lớn người biểu tình tuần hành ôn hòa trên đường phố, nhưng nhiều địa điểm đã mất kiểm soát và biến thành bạo loạn.

Tổng Liên đoàn Lao động Pháp (CGT), đơn vị tổ chức biểu tình và là một trong những công đoàn lớn nhất đất nước, đã ra lời kêu gọi chính phủ tăng lương, trợ cấp, phúc lợi xã hội, đồng thời kéo giảm vật giá.

Các cuộc biểu tình tương tự cũng đã nổ ra hồi tháng 9, trong đó các học sinh, sinh viên yêu cầu cải cách hệ thống giáo dục, tăng đầu tư cho cơ sở vật chất và tuyển thêm giáo viên.

Emile Chabal, giáo sư lịch sử đương đại tại Đại học Edinburgh, cho rằng phong trào biểu tình ở Pháp hiện nay có nhiều hình thức và yêu cầu khác nhau, nhưng đều xuất phát từ một vấn đề chung, đó là sức ép tài chính và vấn đề nợ công mà nước Pháp đã chật vật tìm cách ứng phó suốt hai thập kỷ qua.

Áp lực này đang tăng lên do chi phí vay cao, giá nhiên liệu tăng mạnh và bất ổn chính trị khi các phe phái bắt đầu cạnh tranh để thay Tổng thống Emmanuel Macron vào mùa xuân năm sau. Các ứng viên hàng đầu thay thế ông Macron, người không thể tái tranh cử vì giới hạn nhiệm kỳ, đang liên tục đưa ra những cam kết tăng chi tiêu công để thu hút cử tri.

Marine Le Pen, ứng viên cực hữu đang dẫn đầu các cuộc thăm dò, cam kết hạ tuổi nghỉ hưu của Pháp xuống thấp nhất là 60 tuổi. Theo bà, chính sách này sẽ khiến ngân sách nhà nước tốn thêm 9 tỷ euro (khoảng 10,1 tỷ USD) mỗi năm.

Trong khi đó, lãnh đạo cánh tả Jean-Luc Mélenchon, đối thủ bám sát bà Le Pen trong các cuộc thăm dò, muốn Ngân hàng Trung ương châu Âu đóng băng hoặc xóa số trái phiếu mà Ngân hàng Trung ương Pháp đang nắm giữ, trị giá 488 tỷ euro.

"Cứ đốt chúng đi", ông nói.

Nợ công của Pháp hiện khoảng 4.000 tỷ USD, tương đương 119% quy mô nền kinh tế. Khi lãi suất trái phiếu chính phủ Pháp tăng mạnh, mức lãi phải trả cho các khoản vay của chính phủ được dự báo lên khoảng 100 tỷ USD vào năm 2027.

Bên cạnh đó, Pháp còn phải đối mặt với chi phí y tế và lương hưu ngày càng tăng do dân số già hóa, trong khi chi tiêu quân sự cũng tăng vì chiến sự Ukraine và việc Washington giảm đáng kể các khoản hỗ trợ cho Kiev, dồn gánh nặng lên vai Paris và các đồng minh châu Âu.

Stacy Meichtry, nhà bình luận của WSJ, cho hay những khó khăn về nợ của Pháp bắt nguồn từ nhiều thập kỷ chi tiêu vượt khả năng để duy trì hệ thống phúc lợi hào phóng, khiến người dân quen với việc nhà nước hỗ trợ, nhất là trong khủng hoảng. Pháp đã không thể cân đối ngân sách kể từ năm 1974.

"Ở Pháp, chúng tôi có thói quen lúc nào cũng trông chờ nhà nước rót thêm một ít tiền để chi trả đủ thứ", Sylvain Maillard, nghị sĩ thuộc đảng trung dung của ông Macron, nói.

Ông Macron, cựu nhân viên ngân hàng đầu tư, tự định vị là lãnh đạo sẵn sàng đưa ra những cải cách mạnh tay để đưa nước Pháp trở lại đúng hướng. Ông đã nới lỏng quy định về thị trường lao động, giảm thuế doanh nghiệp và bãi bỏ thuế tài sản.

Những người ủng hộ ông cho rằng chính sách này đã giúp thúc đẩy tăng trưởng và đưa thâm hụt ngân sách xuống dưới ngưỡng 3% GDP theo quy định của Liên minh châu Âu (EU) trong những năm đầu nhiệm kỳ.

Tuy nhiên, qua nhiều năm, ông Macron ngày càng dựa vào chi tiêu công để ứng phó với các cuộc khủng hoảng. Xu hướng này bắt đầu với hơn 10 tỷ euro để xoa dịu phong trào biểu tình "áo vàng" bùng phát năm 2018, rồi tăng mạnh trong đại dịch Covid-19 và khủng hoảng năng lượng sau xung đột Ukraine.

Ông triển khai nhiều chương trình hỗ trợ quy mô lớn cho người dân và doanh nghiệp, cam kết hành động "bằng mọi giá". Một số chính sách sau đó trở thành gánh nặng lâu dài cho ngân sách, như giảm 10 tỷ euro tiền thuế doanh nghiệp mỗi năm và tăng lương nhân viên y tế công.

Ngay cả các biện pháp được coi là tạm thời cũng kéo dài nhiều năm. Pháp chi hàng chục tỷ euro hỗ trợ tiền lương cho doanh nghiệp trong đại dịch, trong khi chương trình trợ giá năng lượng sau xung đột Ukraine vẫn được duy trì dù nguồn cung khí đốt châu Âu đã ổn định.

"Ngân sách liên tục được chi ra, nhưng không ai trong chính phủ đủ can đảm để dừng lại", thượng nghị sĩ Jean-Francois Husson, người giám sát cuộc điều tra của Thượng viện Pháp về các khoản chi tiêu, nói.

Chính phủ của ông Macron sau đó đã cố tìm cách cắt giảm chi tiêu và khắc phục tình hình tài chính nhưng không mang lại hiệu quả như mong đợi, theo Meichtry.

Sau cuộc bầu cử quốc hội năm 2024, đảng của ông Macron để mất thế đa số, khiến Tổng thống phải liên tục thay thủ tướng và quy trình thông qua ngân sách hàng năm rơi vào hỗn loạn.

Các thủ tướng đề xuất cắt giảm chi tiêu lớn đều không được quốc hội ủng hộ và bị bãi nhiệm. Thâm hụt ngân sách vượt 5% GDP trong 3 năm qua và có thể lên 6,8% GDP vào năm 2030, theo báo cáo gần đây thực hiện theo ủy quyền của Bộ Tài chính.

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) gần đây ước tính nợ công của Pháp có thể tăng lên 200% GDP vào năm 2050 nếu nước này không cắt giảm chi tiêu. Điều này khiến chính phủ Pháp không còn dư địa tài chính để đầu tư cho các lĩnh vực quan trọng như giáo dục, an sinh xã hội.

Hồi tháng 9, hàng nghìn học sinh Pháp xuống đường biểu tình để phản đối tình trạng thiếu ngân sách cho giáo dục, cơ sở vật chất xuống cấp, thiếu giáo viên, trong khi các lớp học quá tải. Bộ Giáo dục Pháp cho biết do thiếu kinh phí đầu tư, trong năm học 2024-2025, gần 10% số tiết học tại các trường trung học công lập không có giáo viên đứng lớp, trong đó khoảng 7,5% số tiết bị bỏ trống là do không tìm được giáo viên thay thế.

Các địa phương cũng không có ngân sách cải tạo, thay thế cơ sở vật chất trường học cũ kỹ, xuống cấp. Chính phủ Pháp khi đó đã thừa nhận các bức xúc của học sinh và công bố dự thảo ngân sách năm 2027 dành 65,5 tỷ euro cho giáo dục, cao hơn mức 63,4 tỷ euro cho quốc phòng.

Trong khi chính phủ quan tâm hơn đến giáo dục, người Pháp trong các lĩnh vực khác lại bày tỏ nỗi bất bình. Nhiều người xuống đường biểu tình để bày tỏ sự không hài lòng với vật giá cao, chi phí nhiên liệu tăng. Nông dân cũng tham gia biểu tình để phản đối chi phí sản xuất nông nghiệp cao.

Các cuộc biểu tình cuối tuần qua chủ yếu diễn ra ôn hòa, nhưng một số phần tử quá khích đã lợi dụng tình hình để gây bạo loạn, đập phá khoảng 1.500 cửa hàng và nhiều công trình mang tính biểu tượng của Pháp, trong đó có vụ đốt cháy tòa thị chính ở Limoges. Cảnh sát đã bắt khoảng 2.000 người có hành vi quá khích.

Yếu tố khó lường có thể đẩy Pháp vào tình thế khó khăn hơn là cuộc bầu cử tổng thống sắp tới. Giới đầu tư lo ngại cả ông Mélenchon và bà Le Pen chưa thực sự coi trọng những vấn đề tài chính của Pháp.

"Các bên đều đang nói về những cách tiếp tục tăng chi tiêu. Tình hình tài khóa của Pháp vốn đã không mấy khả quan. Nếu cộng thêm những chính sách mà các đảng này đang đề xuất, triển vọng còn tệ hơn nữa", Ales Koutny, người đứng đầu bộ phận lãi suất quốc tế tại công ty quản lý tài sản Mỹ Vanguard, nhận xét.

Mark Landler, nhà bình luận của NY Times, thậm chí cho rằng bất kỳ ai giành chiến thắng trong cuộc bầu cử sắp tới, cuộc khủng hoảng vẫn có thể buộc Pháp phải đối mặt với một thực tế rằng nước này không còn đủ khả năng đảm bảo cho hệ thống phúc lợi xã hội như hiện tại.

"Đó là nguồn cơn sâu xa nhất của sự bất mãn ở Pháp. Chúng ta là một đất nước không còn đủ khả năng làm những gì mình muốn", Michel de Rosen, doanh nhân Pháp, nói.

Trong bài phát biểu trên truyền hình tối 18/10, Tổng thống Emmanuel Macron cho hay ông cảm thấy "giận dữ và hổ thẹn" với làn sóng bạo loạn tại thủ đô Paris và nhiều thành phố lớn trước đó một ngày. Ông khẳng định sẽ kiên quyết xử lý những nghi phạm kích động bạo lực, cam kết không đánh đồng người biểu tình ôn hòa và có yêu cầu chính đáng với những nhóm gây rối, cướp phá.

Thanh Tâm (Theo WSJ, NY Times, AFP)