Kinh tế Iran hiện tại khác xa năm 1979 - thời điểm diễn ra Cách mạng Hồi giáo tại đây. Khi đó, một đôla Mỹ chỉ đổi được 70 rial Iran. Nhưng đến đầu năm 2026, con số này đã là một USD đổi 1,4 triệu rial, DW cho biết.
Iran đang đối mặt với một trong những cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội tồi tệ nhất thập kỷ qua, với tăng trưởng GDP gần như bằng 0, lạm phát tăng vọt và bất ổn địa chính trị - xã hội leo thang. Theo ước tính của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) hồi tháng 1/2026, GDP thực của Iran chỉ tăng 0,3% năm 2025, giảm mạnh so với các năm trước đó (3,7% năm 2024 và 5,3% năm 2023).
Trong khi đó, Cơ quan Thống kê Iran cho biết lạm phát tháng 1 lên tới 60%. Tốc độ này thuộc nhóm cao nhất thế giới, khi đồng rial nước này mất giá 56% chỉ trong nửa năm. Việc đồng rial suy yếu nhanh đã châm ngòi cho các cuộc biểu tình của giới thương nhân Iran tháng 12/2025.
"Một trong những chỉ số kinh tế quan trọng nhất với người dân là tỷ giá. Người dân theo dõi sát giá USD so với rial. Khi bất ổn tăng, họ càng cần tích trữ nhiều ngoại tệ mạnh như USD, hoặc mua vàng", nhà kinh tế học người Mỹ gốc Iran Nader Habibi cho biết trên Al Jazeera.
Theo Habibi, tình trạng thiếu nguồn cung ngoại tệ xảy ra sau cuộc tấn công của Israel tháng 6 năm ngoái. Bên cạnh đó, chính phủ cũng cần nguồn lực để tái thiết và duy trì quốc phòng sau 12 ngày chiến sự. Những việc này khiến niềm tin vào kinh tế Iran suy giảm mạnh, kéo theo sự sụt giá nhanh của đồng rial.
Tốc độ tăng trưởng GDP thực và lạm phát của Iran giai đoạn 2010-2025. Đồ thị: Statista, IMF
Trên Al Jazeera, giới chuyên gia cho rằng chiến sự, các lệnh trừng phạt và sự thay đổi các ưu tiên kinh tế là nguyên nhân kéo tụt nền kinh tế Trung Đông này. Iran hiện là một trong những quốc gia bị trừng phạt nhiều nhất thế giới.
Mỹ trừng phạt Iran lần đầu năm 1979, sau khi Cách mạng Hồi giáo diễn ra. Cũng trong năm này, Washington ngừng nhập khẩu dầu từ Iran và phong tỏa 12 tỷ USD tài sản của nước này. Năm 1995, Tổng thống Bill Clinton ký sắc lệnh ngăn các công ty Mỹ đầu tư vào lĩnh vực dầu khí của Iran và cấm giao thương với quốc gia Trung Đông. Một năm sau, Quốc hội Mỹ thông qua luật yêu cầu chính phủ trừng phạt các công ty nước ngoài đầu tư hơn 20 triệu USD mỗi năm vào lĩnh vực năng lượng của Iran.
Trong các năm sau đó, cả Liên hợp Quốc và Liên minh châu Âu (EU) đều áp trừng phạt với Iran, liên quan đến chương trình hạt nhân của quốc gia này.
Năm 2015, sau khi Iran ký thỏa thuận hạt nhân JCPOA năm 2015 với nhóm P5+1 (Mỹ, Nga, Trung Quốc, Pháp, Đức, Anh và EU), lệnh trừng phạt kinh tế được nới lỏng. Năm 2016, nước này xuất khẩu tới 2,8 triệu thùng dầu một ngày.
Tuy nhiên, đến năm 2018, Tổng thống Donald Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận JCPOA, tái áp đặt và mở rộng lệnh trừng phạt lên Iran. Việc này làm suy giảm nghiêm trọng nguồn thu ngoại tệ của họ. Theo số liệu của Ngân hàng Trung ương Iran, giai đoạn tháng 3/2020-3/2021, nước này chỉ thu về 23 tỷ USD từ xuất khẩu dầu. Con số này sau đó dần cải thiện trong các năm sau, lên 67 tỷ USD giai đoạn tháng 3/2024-3/2025.
Các lệnh trừng phạt đến nay vẫn giữ nguyên. Thậm chí, tháng 12 năm ngoái, Mỹ công bố thêm lệnh trừng phạt nhằm vào Iran vì chương trình hạt nhân của nước này, bất chấp hai bên đang đàm phán.
Người dân đứng nhìn cột khói bốc lên sau vụ nổ ở Tehran, Iran, ngày 28/2. Ảnh: AP
Hoạt động trừng phạt của quốc tế chủ yếu nhắm vào lĩnh vực năng lượng của nước này. Iran hiện là nước sản xuất dầu lớn thứ ba trong Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), đóng góp 4,5% nguồn cung toàn cầu. Mỗi ngày quốc gia này sản xuất 3,3 triệu thùng dầu thô, và khoảng 1,3 triệu thùng khí ngưng tụ (condensate) cùng nhiên liệu lỏng khác.
Dầu thô được coi là huyết mạch của nền kinh tế này, đóng góp lớn cho ngân sách và dự trữ ngoại hối. Dù vậy, sản lượng khai thác bị hạn chế do nhiều năm chịu lệnh trừng phạt quốc tế và không được đầu tư đúng mức.
Iran cũng sở hữu trữ lượng khí tự nhiên hàng đầu thế giới. Họ hiện khai thác khí tự nhiên từ mỏ South Pars ngoài khơi. South Pars/North Dome là mỏ khí đốt lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt và hạn chế về kỹ thuật khiến phần lớn khí khai thác từ South Pars chỉ được dùng trong nước.
Tháng 6/2025, Israel tấn công nhà máy lọc dầu Shahr Rey gần Tehran và các kho nhiên liệu quanh thủ đô. Nguồn tin của Reuters khi đó cho biết Iran đã phải thay đổi hoạt động bán dầu để duy trì xuất khẩu trong thời gian xung đột. Suốt nhiều ngày, Tehran chỉ bơm dầu lên tàu từng chiếc một. Các tàu chở dầu neo ở xa đảo Kharg - nơi Iran xuất khẩu hơn 90% dầu thô - rồi nhanh chóng áp sát cảng để bơm dầu, nhằm giảm tối đa thời gian ở đây.
Israel khi đó cũng không kích mỏ khí đốt South Pars, đánh trúng bốn cơ sở tại mỏ South Pars. Nhiều cơ sở trong số đó là liên doanh với các tập đoàn năng lượng Mỹ như ExxonMobil và ConocoPhillips. Iran sau đó phải tạm dừng hoạt động một phần mỏ này.
Sau hơn nửa năm, ngày 28/2, Mỹ và Israel tiếp tục tập kích Iran, khiến lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei thiệt mạng. Iran cũng nhanh chóng mở chiến dịch đáp trả nhằm vào lãnh thổ Israel, cũng như hàng loạt căn cứ Mỹ tại các nước Trung Đông.
Dù vậy, trước khi bị tập kích, Iran đã tăng tốc xuất khẩu dầu thô. Hãng dữ liệu Kpler cho biết lượng dầu thô và khí ngưng tụ của Iran được đưa lên các tàu tuần trước đó đạt gần 27 triệu thùng, gần gấp 3 lần mức trung bình thời gian qua. Trong tháng 2, mỗi ngày có khoảng 2,3 triệu thùng dầu thô Iran được chất lên tàu, tăng 50% so với trung bình 3 tháng trước đó.
Bất chấp nỗ lực duy trì nguồn thu của Iran, trên Al Jazeera, giới phân tích vẫn cho rằng các cuộc xung đột liên tiếp sẽ khiến Tehran tiêu tốn hàng tỷ USD, bóp nghẹt thêm tăng trưởng kinh tế và làm dấy lên lo ngại về khả năng hoạch định chính sách tài khóa trong dài hạn. Kể cả trước xung đột với Israel năm ngoái, nhiều nhà kinh tế học đã đánh giá kinh tế Iran đang mắc kẹt trong giai đoạn tăng trưởng chậm, lạm phát cao. Giá thực phẩm năm nay tăng trung bình hơn 70% so với năm ngoái.
Ngoài bị siết nguồn thu từ dầu thô, kinh tế Iran còn gặp nhiều thách thức khác. Do thiếu đầu tư, sản lượng khí đốt giảm và hệ thống tưới tiêu kém hiệu quả, Iran thường xuyên xảy ra mất điện và thiếu nước. Bên cạnh đó, việc thiếu hụt ngân sách kéo dài cũng khiến nước này khó đầu tư phát triển kinh tế dài hạn và cải thiện cơ sở hạ tầng xuống cấp.
Dù vậy, Tehran đến nay vẫn tránh được sụp đổ kinh tế hoàn toàn, một phần nhờ Trung Quốc. Đây là khách hàng mua dầu lớn nhất và thuộc số ít quốc gia duy trì giao thương với nước này. Theo số liệu của Hải quan Iran, giai đoạn tháng 2/2024 - 3/2025, kim ngạch thương mại phi dầu mỏ hai nước đạt 34,1 tỷ USD. Trong khi đó theo số liệu của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), GDP Iran năm ngoái khoảng 434 tỷ USD.
Số liệu từ hãng dữ liệu Kpler cũng cho thấy Trung Quốc mua khoảng 80% dầu thô xuất khẩu của Iran năm 2025. Phần lớn số dầu này được vận chuyển bởi "đội tàu bóng tối", nhằm né các lệnh trừng phạt.
Hamzeh Al Gaaod - nhà kinh tế học tại hãng nghiên cứu TS Lombard cho biết Tehran có "ngân sách tương đối nhỏ cho quân sự". Ông ước tính Iran chi từ 3% đến 5% GDP cho quốc phòng, tương đương hơn 12 tỷ USD.
Tính đến giữa năm ngoái, Iran có khoảng 33 tỷ USD dự trữ ngoại hối. "Tuy nhiên, nếu dùng dự trữ này cho chiến sự, họ sẽ đối mặt rủi ro nghiêm trọng trong dài hạn", Al Gaaod kết luận.
Hà Thu (theo Al Jazeera, Reuters, DW)