Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây tiếp tục khẳng định ý định thâu tóm Greenland, hòn đảo mà Đan Mạch đang kiểm soát. Ông cho biết Mỹ không loại trừ khả năng sử dụng biện pháp quân sự để có được Greenland, bất chấp làn sóng chỉ trích mạnh mẽ.
Ông Trump không phải lần đầu tiên một lãnh đạo Mỹ nêu ý tưởng kiểm soát Greenland. Ngay từ thế kỷ 19, các tổng thống Mỹ đã bắt đầu quan tâm tới hòn đảo rộng lớn và có ý nghĩa chiến lược này.
Greenland là đảo lớn nhất thế giới, nằm gần Bắc Mỹ, giữa Đại Tây Dương và Bắc Băng Dương. Đây là lãnh thổ tự trị của Đan Mạch, có dân số 57.000 người và diện tích khoảng 2,16 triệu km2.
Greenland nằm trên tuyến đường ngắn nhất từ Bắc Mỹ tới châu Âu, khiến nó trở thành địa điểm chiến lược quan trọng với Washington. Nơi đây cũng sở hữu trữ lượng tài nguyên thiên nhiên phong phú, gồm dầu mỏ, khí đốt và đất hiếm, khiến tầm quan trọng chiến lược của hòn đảo càng gia tăng.
Một cảng ở Nuuk, Greenland hồi tháng 3/2025. Ảnh: AFP
Trong những năm sau Nội chiến Mỹ, chính quyền tổng thống Andrew Johnson đã tìm cách mở rộng ảnh hưởng của Mỹ ở Thái Bình Dương. Sau khi mua Alaska từ Nga với giá 7,2 triệu USD năm 1867, ngoại trưởng Mỹ William H. Seward đã chú ý tới các vùng lãnh thổ Bắc Cực khác.
Theo đề nghị của Seward, cựu bộ trưởng tài chính Robert J. Walker đã khuyến nghị Mỹ nên sở hữu thêm Greenland và Iceland. Walker khi đó là người ủng hộ mạnh mẽ chủ nghĩa bành trướng và từng góp phần thúc đẩy thương vụ mua Alaska.
Walker cho hay có những "lý do chính trị và thương mại" để Washington nên cân nhắc mua Greenland, nhấn mạnh đây là vùng lãnh thổ rộng lớn có tiềm năng về khoáng sản. Ông thêm rằng việc bờ biển Greenland có nhiều vịnh sâu, cửa sông giúp tạo nên những ngư trường rộng lớn, được bảo vệ tốt.
"Ngoài trữ lượng than đá có giá trị đã được phát hiện, các loại đá và địa chất của Greenland cũng cho thấy tiềm năng khoáng sản to lớn", ông nói. Walker nhấn mạnh việc sở hữu Greenland sẽ giúp Mỹ "kiểm soát thương mại thế giới".
Tuy nhiên, chính phủ Mỹ khi đó đã không đưa ra đề nghị mua hòn đảo với Đan Mạch.
Năm 1910, Maurice Francis Egan, đại sứ Mỹ tại Đan Mạch, viết thư cho trợ lý ngoại trưởng để đưa ra "đề xuất táo bạo". Egan đề nghị Mỹ trao cho Đan Mạch đảo Mindanao ở Philippines, khi đó là lãnh thổ của Washington, để đổi lấy Greenland và quần đảo Tây Ấn thuộc Đan Mạch.
Nhưng đề xuất này cũng không nhận được nhiều sự quan tâm từ Washington, bởi khi Thế chiến I cận kề, sự chú ý của Mỹ đã chuyển sang hướng khác.
Vài năm sau đó, Mỹ đã mua quần đảo Tây Ấn thuộc Đan Mạch (nay là Quần đảo Virgin thuộc Mỹ) với giá 25 triệu USD bằng vàng để ngăn không cho Đức kiểm soát khu vực này.
Trong Thế chiến II, sau khi Đức xâm lược Đan Mạch, Mỹ đảm nhận việc phòng thủ Greenland và thiết lập hiện diện quân sự trên đảo. Năm 1946, sau nhiều thập kỷ cân nhắc, Mỹ dưới thời tổng thống Harry Truman đã chính thức đưa ra đề nghị đầu tiên về việc mua Greenland từ Đan Mạch.
Đề nghị này khi đó được giữ bí mật và chỉ được công bố vào năm 1991 bởi một tờ báo Đan Mạch, hai thập kỷ sau khi tài liệu được giải mật.
Tháng 4/1946, quan chức Bộ Ngoại giao John Hickerson tham dự cuộc họp của Ủy ban Kế hoạch và Chiến lược thuộc Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, cho biết "hầu như mọi thành viên" đều đồng ý rằng Washington nên tìm cách mua Greenland, theo AP.
"Ủy ban cho rằng Greenland hoàn toàn vô giá trị đối với Đan Mạch, nhưng việc kiểm soát hòn đảo là không thể thiếu đối với an ninh Mỹ", Hickerson cho hay.
Chiến tranh Lạnh khi đó đang bắt đầu và Mỹ coi Greenland là yếu tố thiết yếu đối với an ninh quốc gia. Tuy nhiên, Hickerson cho rằng Đan Mạch sẽ không muốn bán hòn đảo.
Trong một bản ghi nhớ vào tháng 5 năm đó, William C. Trimble, phó vụ trưởng Vụ Bắc Âu của Bộ Ngoại giao Mỹ, đề xuất mức giá 100 triệu USD bằng vàng. Ông nói việc mua Greenland sẽ mang lại cho Mỹ "những căn cứ giá trị để tiến hành cuộc phản công trên không qua khu vực Bắc Cực trong trường hợp bị tấn công".
Quan chức Mỹ cũng thảo luận khả năng hoán đổi vùng đất giàu dầu mỏ ở Alaska để đổi lấy các khu vực trên đảo Greenland, dù Trimble nhận định Đan Mạch có lẽ sẽ không mặn mà với ý tưởng này.
Ngoại trưởng Mỹ James Byrnes khi đó đã đưa ra đề nghị chính thức với người đồng cấp Đan Mạch Gustav Rasmussen trong chuyến thăm New York ngày 14/12/1946.
Copenhagen không muốn bán hòn đảo, nhưng cho phép Mỹ xây dựng và vận hành các căn cứ quân sự tại đây. Mỹ từng xây nhiều căn cứ, nhưng về sau đã đóng cửa phần lớn và chỉ duy trì Căn cứ Không gian Pituffik, trước đây gọi là Căn cứ Không quân Thule.
Năm 1979, Greenland giành được quyền tự trị thông qua cuộc trưng cầu dân ý. Năm 2008, hòn đảo thông qua Đạo luật Tự trị, cho phép quyền tự quản lớn hơn, song quyền quyết định về quốc phòng và đối ngoại vẫn thuộc về Đan Mạch.
Vị trí Greenland. Đồ họa: Britannica
Dưới thời ông Trump, tham vọng giành hòn đảo được thúc đẩy mạnh mẽ. Ông chủ Nhà Trắng lần đầu bày tỏ ý định mua Greenland trong nhiệm kỳ đầu năm 2019, ví khả năng này như "thương vụ bất động sản lớn". Tuy nhiên, ý tưởng nhanh chóng bị chính quyền Greenland và Đan Mạch bác bỏ, khẳng định hòn đảo không phải để bán.
Không lâu sau khi đắc cử năm 2024, ông Trump khơi lại đề nghị mua Greenland, nhưng tiếp tục bị từ chối. Gần một năm trước, trong cuộc họp báo quy mô lớn tại khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago ở bang Florida, ông không loại trừ khả năng sử dụng hành động quân sự để kiểm soát hòn đảo.
Trong bài phát biểu trước phiên họp chung của quốc hội hồi đầu năm ngoái, ông Trump đã đưa ra lời đe dọa nhắm vào Greenland, nói rằng "tôi nghĩ chúng ta sẽ có được nó, dù bằng cách này hay cách khác".
Trong tuyên bố hôm 6/1, Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cho biết ông Trump đã "nhiều lần khẳng định việc thâu tóm Greenland là ưu tiên an ninh quốc gia của Mỹ và đóng vai trò sống còn để răn đe các đối thủ của chúng ta ở khu vực Bắc Cực".
"Tổng thống và đội ngũ của ông đang thảo luận nhiều phương án để theo đuổi mục tiêu đối ngoại quan trọng này và dĩ nhiên, việc sử dụng quân đội Mỹ luôn là một lựa chọn trong thẩm quyền của Tổng tư lệnh", Leavitt nói.
Thanh Tâm (Theo CNN, CNBC)