Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu nâng cao chất lượng sống và chăm sóc sức khỏe toàn dân, khả năng tiếp cận thuốc điều trị chất lượng cao, đặc biệt thuốc mới phát minh, trở thành vấn đề chiến lược.
Chi phí thuốc hiện chiếm tỷ trọng lớn trong tổng chi tiêu y tế. Số liệu từ Viện Chiến lược và Chính sách Y tế, Bộ Y tế năm 2025, cho biết tổng chi tiêu thuốc tại Việt Nam tăng từ 4,7 lên 6,9 tỷ USD giai đoạn 2019 - 2025, tương ứng mức tăng bình quân 6-7% mỗi năm; dự báo đạt 8,6 tỷ USD vào năm 2028. Trong khi đó, thuốc mới, nhất là thuốc điều trị ung thư và bệnh hiếm, thường có giá cao, khiến việc đưa vào danh mục chi trả bảo hiểm y tế diễn ra thận trọng và kéo dài.
Việc chậm bổ sung thuốc mới có thể giảm khả năng điều trị thành công, trong khi đó, áp dụng cơ chế chi trả truyền thống với thuốc tiên tiến chi phí cao tạo áp lực lên quỹ bảo hiểm y tế. Đây là bài toán mà nhiều quốc gia tìm cách giải quyết thông qua các công cụ tài chính linh hoạt hơn. Một hình thức được áp dụng thành công là cơ chế chia sẻ rủi ro (Risk-Sharing Solutions - RSS).
RSS là thỏa thuận giữa cơ quan quản lý, cơ quan chi trả và nhà sản xuất thuốc, nhằm phân bổ rủi ro tài chính thông qua các hình thức như giới hạn tổng chi phí cho một loại thuốc (trần chi tiêu), quy định số lượng thuốc được chi trả (giới hạn khối lượng) hoặc chỉ thanh toán khi thuốc mang lại hiệu quả nhất định (chi trả gắn với kết quả điều trị). Mô hình này đã được triển khai tại nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ, trong đó có Hàn Quốc và Đài Loan.
Tại Hàn Quốc, từ năm 2007, các thỏa thuận giá, khối lượng được áp dụng với thuốc mới, chi phí cao. Đến năm 2013, khung pháp lý về RSS được hoàn thiện, tập trung vào thuốc ung thư và thuốc hiếm. Nhờ đó, tỷ lệ thuốc được chấp nhận chi trả tăng, chi phí tiền túi của người bệnh giảm, trong khi quỹ bảo hiểm y tế vẫn giữ được tính ổn định.
RSS là một hướng đi để cân bằng giữa kiểm soát chi phí và mở rộng tiếp cận thuốc phát minh. Ảnh: AstraZeneca Việt Nam
Tại Việt Nam, với tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế trên 90%, nhiều chuyên gia cho rằng cơ chế chia sẻ rủi ro (RSS) là hướng đi khả thi để cân bằng giữa kiểm soát chi phí và mở rộng tiếp cận thuốc phát minh. TS.BS Ong Thế Duệ, Viện Chiến lược và Chính sách Y tế, cho biết RSS cho phép thanh toán có điều kiện, gắn với trần chi trả hoặc kết quả điều trị, qua đó chia sẻ rủi ro và góp phần bảo đảm tính bền vững của ngân sách.
Từ góc độ pháp lý - chính sách, bà Lương Thị Mai Anh, Vụ Pháp chế, Bộ Y tế, cho rằng RSS không chỉ là công cụ tài chính mà còn là đòn bẩy cải thiện chất lượng chăm sóc và tối ưu chi phí. Theo bà, Việt Nam có thể xây dựng lộ trình thí điểm, đánh giá và mở rộng RSS, gắn với khung pháp lý, chuẩn dữ liệu và cơ chế giám sát minh bạch.
Bên cạnh đó, việc đa dạng hóa cơ chế tài chính y tế như bảo hiểm y tế bổ sung, chương trình hỗ trợ bệnh nhân hay thỏa thuận chi phí theo ca bệnh cũng góp phần giảm chi tiền túi và mở rộng tiếp cận dịch vụ y tế.
Trong quá trình xây dựng và triển khai các cơ chế tài chính mới, hợp tác công - tư được xem là yếu tố then chốt. AstraZeneca, một đối tác lâu dài của ngành y tế Việt Nam, đã phối hợp Viện Chiến lược và Chính sách Y tế triển khai chương trình "Hợp tác vì tính bền vững và khả năng chống chịu của Hệ thống Y tế Việt Nam", đóng góp cho nghiên cứu chính sách, đối thoại chuyên môn và đề xuất giải pháp nâng cao tiếp cận thuốc, quản lý chi phí y tế.
Đại diện AstraZeneca Việt Nam, bà Nguyễn Thị Lương Phong chia sẻ cam kết đồng hành cùng các cơ quan quản lý trong việc thúc đẩy các giải pháp tài chính y tế bền vững, mở rộng tiếp cận thuốc cho người bệnh. Ảnh: AstraZeneca Việt Nam
Bà Nguyễn Thị Lương Phong, Giám đốc Đối ngoại AstraZeneca Việt Nam, cho biết doanh nghiệp ưu tiên thúc đẩy hợp tác công - tư dài hạn nhằm củng cố tính bền vững của hệ thống y tế Việt Nam và mở rộng tiếp cận y tế công bằng. Theo bà, các kết quả hợp tác với Viện Chiến lược và Chính sách Y tế trong 5 năm qua giúp tăng khả năng ứng phó gánh nặng bệnh tật, mở rộng tiếp cận điều trị hiệu quả và hỗ trợ quản lý chi phí bền vững; trong đó, các cơ chế như chia sẻ rủi ro đóng vai trò then chốt.
Với hơn 30 năm hiện diện tại Việt Nam, AstraZeneca khẳng định cam kết đồng hành cùng Chính phủ và ngành y tế trong thúc đẩy đổi mới khoa học, chuyển giao công nghệ và mở rộng tiếp cận các phương pháp điều trị tiên tiến, đặc biệt với bệnh không lây nhiễm. Theo đại diện doanh nghiệp, khi được thiết kế phù hợp và triển khai minh bạch, cơ chế chia sẻ rủi ro có thể giúp Việt Nam cân bằng bài toán chi phí - chất lượng, hướng tới hệ thống y tế công bằng và bền vững hơn.
Thế Đan