16 tuổi, Lý Ngọc Minh thuyết phục mẹ dùng cả gia tài là 3 lượng vàng mở
"phòng thí nghiệm", tìm ra màu men lưu ly xanh trong như ngọc
rồi theo đuổi gần 6 thập kỷ, lần đầu đưa lên tượng sứ 2026.
"Lưu ly là dòng men quý và khó chinh phục nhất trong kỹ thuật men chảy. Để có màu xanh của ngày hôm nay, tôi mất gần 60 năm", ông Lý Ngọc Minh - Chủ tịch Hội đồng thành viên Công ty Minh Long nâng tượng sứ Bảo Mã trên tay, mô tả về sắc men đặc biệt trên linh vật năm 2026.
Men lưu ly là loại men gốm cổ, bề mặt có đặc tính bóng, trong, ánh thủy tinh. Nước men gồm nhiều màu sắc đặc trưng như xanh lục, xanh lam, vàng hổ phách, đôi khi ngả nâu. Trong đó, nước men lưu ly lục bảo (lưu ly xanh) là thành tựu mà nhà sáng lập Minh Long hoàn thiện qua hơn nửa thế kỷ.
Lưu là chảy, ly nghĩa rất trong. Lục bảo dùng để nói màu xanh lá nhưng đạt độ trong, quý giá như ngọc lục bảo. Màu men lưu ly lục bảo là tên gọi mà ông Lý Ngọc Minh chọn, nhằm gợi hình ảnh một bức tượng sứ nhưng đẹp trong tựa ngọc quý.
“Không phải đá mà là lưu ly - cao hơn đẳng cấp của pha lê, gần
như một loại ngọc nhân tạo”.
Nghệ nhân nhân dân Lý Ngọc Minh.
Năm 2026 cũng là lần đầu tiên Minh Long ứng dụng men lưu ly xanh trong chế tác tượng sứ. Dòng men thường gắn với kiến trúc cung đình, giúp bức tượng lột tả phong thái tự tin đĩnh đạc của một chú ngựa đầu đàn - ẩn dụ cho người đứng đầu, nhà lãnh đạo, đồng thời truyền tải giá trị lịch sử, văn hóa, thẩm mỹ của di sản gốm sứ Việt.
Lược lại lịch sử của men lưu ly, nhà sáng lập Minh Long nói đây là một trong thành tựu sớm và tinh tế nhất của lịch sử gốm sứ nhân loại. Xuất hiện từ hàng nghìn năm trước tại các nền văn minh cổ đại, men lưu ly đánh dấu bước tiến quan trọng từ gốm thô sang gốm được thủy tinh hóa, với bề mặt trong, bóng và màu sắc có chiều sâu. Men lưu ly vốn chỉ gắn với cung đình, không phổ cập trong dân gian vì kỹ thuật khó chế tác, đòi hỏi lò nung lớn và chấp nhận tỷ lệ hỏng cao.
Tại Minh Long, từ phòng thí nghiệm những năm 1970, chàng trai Lý Ngọc Minh đã tìm ra công thức để đưa men lưu ly xanh lên các sản phẩm gốm sứ. Đến nay, qua gần 60 năm nghiên cứu, hãng khống chế được kỹ thuật để chế tác nước men hoàn thiện với những đặc tính độc đáo nhưng giá thành phù hợp ngân sách số đông, để ai cũng có thể sở hữu, cảm nhận.
Men lưu ly vốn là loại men trên gốm, có độ nhạy cảm rất cao trong quá trình phủ men và nung, nên rất dễ rạn. Để tái hiện sắc men lưu ly lục bảo trên sứ, Minh Long kiểm soát chặt chẽ từng công đoạn, từ nhúng men, phun men đến độ dày lớp phủ, cho ra những tượng ngựa Bảo Mã với màu xanh đặc trưng, trong suốt và gần như không rạn.
Phân tích sâu về kỹ thuật, ông Lý Huy Bửu, Tổng giám đốc Minh Long, cho biết lưu ly lục bảo là bài kiểm tra đầy thử thách về công nghệ cũng như độ tinh xảo trong gốm sứ. Vượt qua điều đó, men lưu ly lục bảo của trên tượng sứ năm nay đạt đến sắc màu xanh thuần túy, không bị lai tạp những màu xanh khác, cũng không bị ngả sang bất kỳ một màu vàng nào. Để làm được màu xanh như vậy đòi hỏi kỹ thuật công nghệ khó, đặc biệt là công nghệ nung.
"Lò nung ở nhiệt độ cao 1.280 độ C hoặc 1.380 độ C, mức nhiệt chỉ được xê dịch dưới 5 độ C, nếu vượt qua ngưỡng này thì sẽ biến màu, không giữ được độ trong, sắc xanh đúng chuẩn", ông Bửu nói. Để giữ mức dao động nhiệt dưới 5 độ C là cực kỳ khó vì lò nung rất dài, có những phân đoạn nhiệt khác nhau, nhiệt độ cao. Chỉ cần một biến số nhỏ như nhiệt độ không chính xác, không đủ nhiệt thì men sẽ đục và mất chiều sâu. Còn khi dư nhiệt, men rạn nứt, phá vỡ bề mặt hoàn thiện.
Một điểm khác nữa là màu này rất là dễ bị rạn. Theo ông Bửu, những người chơi men lưu ly trên đồ gốm đều chấp nhận việc rạn như một phần của màu men. "Minh Long không muốn chấp nhận lẽ thường mà hướng tới tạo ra những điều độc đáo nhất, từ đó tìm cách hạn chế đến mức thấp nhất tình trạng rạn, gần như không thể nhìn được vết rạn dưới men".
Để men không bị rạn, thân tượng và men phải cùng một độ co giãn. Nhưng bài toán này vô cùng hóc búa, kể cả với những chuyên gia gốm sứ lành nghề nhất, khi hai loại này có vật liệu, thành phần khác nhau. Một điểm đặc biệt khác, màu men có tính chất chảy để cho ra sắc bóng.
Từng nhiều năm trực tiếp đứng đầu vị trí quản lý sản xuất tại Minh Long, ông Bửu cùng đội ngũ đã phải tinh chỉnh công thức đất nhiều lần để khớp với độ co giãn của men. "Mất gần một năm", ông Bửu nhớ lại về hành trình từ đo độ co giãn từng vật liệu, tìm chất đất cho thân phù hợp màu men.
"Minh Long coi thớ đất cũng có linh hồn, luôn tìm cách thấu hiểu để tinh chỉnh, cho ra những 'tính cách' mà mình mong muốn", ông Bửu nói.
CEO của hãng mô tả, đội ngũ khắt khe từ khâu tuyển chọn nguyên liệu, đất ở đỉnh núi hay chân núi, đem về phối trộn ra sao, nghiền hạt xuống cỡ bao nhiêu, thành phần và tỷ lệ phân bổ hạt thế nào. Ngoài ra, để có thể khống chế được nước men, hãng áp dụng công nghệ hiện đại nhất trong chế tác gốm sứ với lò nung sử dụng của nhà sản xuất hàng đầu tại Đức. Điều này giúp khắc phục hạn chế của kỹ thuật sản xuất thủ công khi lò nung bằng củi, canh bằng mắt người.
Ngựa là một trong những loài vật được ông Lý Ngọc Minh yêu mến, bởi sự trung thành, thông minh. "Không con vật nào dám ra trận, cùng chủ chiến đấu như ngựa: biết lúc nào phải chạy, lúc nào xông tới, ăn khớp và nhịp nhàng", ông mô tả. Trong mỹ thuật, văn học, ngựa cũng là một trong những loài vật được nhân cách hóa nhiều nhất, chinh phục nam giới lẫn nữ giới.
Trong những chuyến rong ruổi 5 châu suốt gần 6 thập kỷ qua, mỗi lần bắt gặp hình ảnh về ngựa, ông Lý Ngọc Minh đều chụp lại, tìm hiểu cách đặc tả, tạo hình. "Không thể nhớ đã chụp bao nhiêu tấm hình", ông nói.
30 năm trước, ông bắt tay thực hiện bức tượng ngựa đầu tiên nhưng "nặn hoài không ra". Đến năm 2014, ông tiếp tục làm bức tượng ngựa, mỗi ngày đứng cạnh người thợ để hướng dẫn căn chỉnh từng thế đứng, dáng bờm… Ở phiên bản mới nhất - tượng Bảo Mã - ông Lý Ngọc Minh cùng đội ngũ tham khảo qua hơn 100 hình mẫu, giữ lại các chi tiết độc đáo nhất ở bức tượng trước đây, tinh chỉnh thiết kế để có tạo hình hoàn thiện.
Ông Bửu cho biết, đội thiết kế tốn rất nhiều thời gian để nghiên cứu cơ học, hình thể rồi chỉnh sửa từng cơ bắp, thế đứng để tạo ra dáng tượng vững chãi và đẹp nhất. "Để có bức tượng Bảo Mã hoàn thiện, chúng tôi đã sửa đến 12 lần, đội thiết kế vẽ liên tục trong 4 năm", ông Bửu điểm lại.
Lý do phải chỉnh sửa nhiều, CEO lý giải, vì Minh Long muốn hoàn thiện sản phẩm ở mức độ cao nhất. In 3D không thể hiện hết được hình dáng và độ thẩm mỹ của một bức tượng, vì thế Minh Long vẫn phải ra những tác phẩm thật. Mỗi lần tinh chỉnh là một lần làm lại từ đầu: đúc khuôn, đổ ra tượng, nung. Sau khi sản phẩm ra lò, phát hiện thêm điểm cần cải tiến, quy trình chỉnh sửa lại lặp từ đầu.
So với phiên bản cách đây 12 năm, ở tượng Bảo Mã tập trung vào phần cơ bắp, chỉnh sửa những phần còn thiếu sót ở phiên bản cũ, trong đó có thế đứng và độ vững chãi. Ông Bửu cho biết, các sản phẩm gốm sứ thường bị biến dạng và nghiêng khi nung trên nhiệt độ cao. Để khắc phục điều này, Minh Long phải nghiên cứu ra một chất liệu sứ bên trong cứng, chắc. Hơn nữa, chân ngựa nhỏ và yếu trong khi thân trên rất nặng, làm sao để chân ngựa không biến dạng cũng là một bài toán khó. Đơn vị đã tuyển chọn kỹ nguyên liệu từ đầu vào, cộng thêm bí quyết phối trộn đất đã tích lũy từ nhiều năm.
Kết quả của hàng chục lần tinh chỉnh, tượng Bảo Mã lấy cảm hứng từ huyền thoại Hãn Huyết Bảo Mã - loài chiến mã từng cùng đế vương chinh phục bốn phương, tôn vinh tinh thần tự tại sau hành trình chinh phục, biểu trưng cho thành công và khí chất của người dẫn đầu. Nhưng chú ngựa này không ở giữa sa trường mà đang thong thả bước đi giữa thời bình, tâm thế ung dung nhưng vẫn toát ra uy lực nhờ bước đi đĩnh đạc, bờm tung gió, thớ cơ căng tràn.
Yên cương điểm xuyết hoa sen - loài hoa được ví như quốc hoa của Việt Nam. Dưới vó ngựa, vòng tròn tựa dấu ấn thời gian, tượng trưng cho mỗi bước đi vững chãi đều mở ra hành trình mới, đồng thời khép lại chu kỳ cũ, lưu giữ kỷ niệm hào hùng hay kinh nghiệm quý giá trong quá khứ.
Bên cạnh màu men lưu ly xanh, tượng Bảo Mã còn có màu trắng họa tiết trang trí vàng với hai kích thước chiều cao 23,9 và 10,5 cm, phù hợp cho nhiều không gian trưng bày, sở thích.
Bên cạnh mẫu Bảo Mã, dịp Tết năm nay, Minh Long còn tung mẫu Thiên Lý Mã – tên đặt theo danh xưng dành cho những chú ngựa dẻo dai, thần tốc, "phi ngàn dặm mỗi ngày không mỏi" trong văn hóa phương Đông.
Vượt lên vai trò của một phương tiện di chuyển, Thiên Lý Mã được chọn để biểu trưng cho khát vọng vượt qua mọi giới hạn. Tượng có điểm nhấn là đôi cánh được cách điệu, vừa gợi hình ảnh bay bổng, vừa tái hiện khoảnh khắc tung vó vượt qua mọi ranh giới hữu hình. Bên cạnh giá trị thẩm mỹ, tượng gửi lời chúc đến những người trẻ nuôi dưỡng lý tưởng, nhà khởi nghiệp khát khao tạo dấu ấn.
Ngoài hai dòng tượng Bảo Mã và Thiên Lý Mã, năm nay Minh Long lần đầu giới thiệu các các tác phẩm nghệ thuật dành cho phân khúc cao cấp với lối chế tác độc đáo, ẩn chứa nhiều tầng sâu văn hóa. Bộ 5 tác phẩm gồm: Ngựa Trắng, Ngựa Đen tạo thành bộ đôi Huyền Thoại; tượng Bảo Ngọc (sắc men celadon) và Kim Sa (sắc đất hoàng kim) tạo thành bộ đôi Quyền Quý; tượng ngựa Xích Thố. Mỗi tác phẩm đều mạng một phong thái riêng.
Ông Minh lý giải đây là lần đầu đưa ra một bộ sưu tập với 5 tác phẩm, muốn dùng số 5 để nói chuyện văn hóa, chuyện đạo lý, nghệ thuật trên tầm cao. Trong văn hóa phương Đông, số 5 là con số trung tâm, tượng trưng cho sự cân bằng, hài hòa của vũ trụ qua Ngũ Hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) và Ngũ Phúc (5 điều tốt lành nhất trong cuộc sống: phú - giàu có, quý - sang trọng, thọ - trường thọ, khang - khỏe mạnh, ninh - bình an). Số 5 mang đến ý nghĩa may mắn, thịnh vượng, đồng thời đại diện cho sự linh hoạt, tự do, kết nối, phát triển bền vững.
Cả 5 tượng có vóc dáng hoàng gia khoan thai; dáng đứng đặc biệt: ba chân trụ vững trên nền đá, một chân kiêu hãnh vươn về phía trước. Ánh mắt tinh anh mà trầm tĩnh; bờm ngựa tạo hình mềm mại mà khỏe khoắn; yên cương tinh giản nhưng vẫn toát lên vẻ quyền quý, điểm xuyết họa tiết hoa sen. Tượng cao 38,6 cm được hoàn thiện bằng men sứ cao cấp, kết hợp trang trí vàng 24K thủ công.
Nhìn lại các bức tượng linh vật năm nay, CEO Lý Huy Bửu cho biết điều khiến ông tự hào nhất là những tác phẩm có hồn, tính cách; ánh mắt, nụ cười sinh động như tương tác cảm xúc với người dùng. "Đây chính là điểm đặc trưng của Minh Long, từng nét nhìn, đường cơ nếu thô cứng tức là không đạt và chúng tôi sẽ chăm chút đến khi nào 'ra hồn' mới thôi", ông nói.
Còn với vị tổng công trình sư Lý Ngọc Minh, cho biết dù làm một chiếc nồi kho cá, đũa sứ gắp cơm hay tặng phẩm quốc gia, các tác phẩm của ông luôn hội đủ yếu tố mỹ thuật, nghệ thuật trình bày, giá trị văn hóa lẫn kỹ thuật chế tác bậc cao. Để làm được điều ấy, gần 60 năm gắn với nghề gốm sứ, chân lý của ông dường như không thay đổi: phải học.
Học rồi, nhưng khoa học mênh mông, làm sao tạo ra tác phẩm nghệ thuật? Như cũng dùng 5 cái que nhưng có người xếp lại thành ngôi sao, mà có người chỉ biết để rời rạc. Cách học của ông Minh chính là: học từ người giỏi nhất và những hãng nổi tiếng. Ông từng chi hơn 200.000 USD để mua một tác phẩm của hãng nước ngoài (ngang giá với một chiếc siêu xe), cũng chỉ để học cách họ biến gốm sứ thành tác phẩm nghệ thuật.
Tinh thần học - làm bài bản, đi cùng sự sáng tạo đầy công phu, triết lý nhân sinh và sự am hiểu tâm lý người tiêu dùng của một người suốt đời đam mê gốm sứ, được tiếp nối bởi CEO Lý Huy Bửu. Để từ đó, các tác phẩm của Minh Long không chỉ biết kể chuyện, mà còn góp phần lưu giữ giá trị văn hóa, truyền cảm hứng "vượt thời gian".
Nội dung: Bích Thục
Ảnh: Thanh Tùng
Video: Công Khang - Trung Kiên
Thiết kế: Thái Hưng - Quốc Tuấn