Đất Phương Nam thương nhớ

Nguyễn Tiến Huy

Doanh nhân, tác giả sách

Có một tiếng nhạc mà người Việt ở độ tuổi bốn mươi, dù sinh ở đâu, nghe ba nốt đầu đã biết. Tiếng đàn bầu buông ra như làn gió qua đồng nước, rồi câu hát cất lên về một mảnh đất - nơi những phận người dạt trôi.

Chiều 22/10, khi đọc tin đạo diễn Nguyễn Vinh Sơn qua đời ở tuổi 73, thứ hiện về trong tôi trước mọi hình ảnh là tiếng nhạc ấy. Và cùng với nó, một đứa trẻ miền Bắc - là tôi - ngồi trước tivi, chờ xem thằng An hôm nay trôi về đâu.

Tôi lớn lên ở Nam Định. Năm 1997, khi Đất phương Nam lên sóng, miền Tây đối với tôi là một dải xanh có nhiều nhánh sông trên bản đồ môn Địa lý. Mười một tập phim đã làm điều mà không cuốn sách giáo khoa nào làm được: biến dải xanh ấy thành một nơi có người sống, có mùi khói bếp, có tiếng chửi yêu của ông Ba bắt rắn, có cái ôm của những người không máu mủ dành cho đứa trẻ lạc cha.

Phương Nam trong phim không đẹp theo kiểu tranh phong cảnh. Sông rộng đến mức không thấy bờ bên kia, nhưng cái khiến người ta nhớ không phải sông, mà là những người nghèo trên sông sẵn lòng cưu mang nhau. Lòng tốt trong phim không đến từ những người có của. Mọi thứ ấm áp đều đến từ những người gần như không có gì. Tôi tin đó là lựa chọn của người đạo diễn, không phải sự ngẫu nhiên của chất liệu. Tiểu thuyết của Đoàn Giỏi cho ông một cốt truyện, nhưng ông chọn kể vùng đất ấy bằng nghĩa khí của người cùng khổ, và đặt một đứa trẻ vào giữa để chúng ta nhìn mọi thứ bằng đôi mắt chưa biết phán xét.

Xem rồi thương. Thương rồi lúc nào không biết, vùng đất ấy đã có một chỗ trong lòng. Nhiều năm sau, lần đầu xuống Cần Thơ, tôi thấy mình không đến một nơi lạ. Tôi đi tìm lại một nơi quen.

Nguyễn Vinh Sơn không làm nhiều phim. Người ta nhắc đến ông chủ yếu qua ba tác phẩm: Tuổi thơ dữ dội, Đất phương Nam, Trăng nơi đáy giếng. Ba phim, ba vùng đất, ba nhà văn, ba chất liệu rất xa nhau: một sử thi thiếu niên thời kháng chiến, một phiêu lưu sông nước, một bi kịch gia đình gần như không có sự kiện. Nhưng ở cả ba, ông đều bắt đầu từ phận người rồi mới để vùng đất hiện ra phía sau. Huế của Tuổi thơ dữ dội là Huế của những đứa trẻ sẵn sàng chết. Miền Tây của Đất phương Nam là miền Tây của những người lưu lạc đùm bọc nhau. Huế của Trăng nơi đáy giếng là Huế của một người đàn bà chọn tin vào một thế giới khác khi thế giới này không còn chỗ cho mình. Vùng đất không bao giờ là phông nền trang trí. Nó được kết tinh từ cách con người ở đó sống và chịu đựng.

Đó là con đường khó hơn con đường ngược lại, tức là quay cho đẹp một vùng miền rồi gắn vào vài số phận cho có chuyện. Khó hơn vì người làm phim phải thật sự hiểu người của vùng đất ấy, phải sống đủ lâu để biết cái nghĩa cái tình của họ không phải mô-típ mà là một thái độ sống. Sinh năm 1953 ở miền Trung, vào Nam làm nghề, có lẽ vị trí của một người đi qua nhiều vùng đất đã cho ông đôi mắt vừa đủ gần để thương, vừa đủ xa để nhìn.

Sau này làm công việc kể chuyện, tôi mới hiểu hết độ khó của điều ông đã làm. Hình ảnh đẹp thì ai cũng làm được, và hôm nay máy móc còn làm nhanh hơn người. Nhưng cái khiến một thế hệ nhớ một bộ phim gần ba mươi năm không nằm ở hình ảnh. Nó nằm ở việc người xem đã thương một ai đó trong phim, và qua người đó, thương một vùng đất.

Tôi nghĩ đây là đóng góp lặng lẽ nhất mà điện ảnh có thể làm cho một quốc gia còn nhiều khoảng cách vùng miền. Trước khi có đường cao tốc, trước khi có vé máy bay giá rẻ, Đất phương Nam đã nối một đứa trẻ Nam Định với một miền đất cách nó gần hai nghìn cây số, bằng một thứ bền hơn giao thông: sự thương mến. Chúng ta vẫn hay nói về du lịch, về quảng bá vùng miền, về đưa hình ảnh địa phương ra thế giới. Nhưng chưa có chiến dịch nào làm được điều một bộ phim truyền hình làm được năm 1997, là khiến hàng triệu người ở xa yêu một nơi họ chưa từng đến, và khi đến rồi thì thấy như đang trở về.

Trong một thời đại mà mọi thứ đều có thể được dựng lên cho đẹp, cho đúng điệu, cho hợp thị hiếu, thứ Nguyễn Vinh Sơn để lại ngày càng hiếm. Đó là một cái nhìn có gốc, cái nhìn của người từng sống ở những nơi mình kể, từng nợ những con người ấy một điều gì, và trả nợ bằng cách kể họ cho tử tế. Phong cách thì bắt chước được. Cái gốc thì không.

Trong tập cuối Đất phương Nam, An đi hết con sông mà vẫn chưa tìm được cha. Đứa trẻ ấy mất một người, nhưng nhận được một miền đất, và những người dưng đã thành ruột thịt. Hàng triệu đứa trẻ xem phim năm ấy cũng nhận được đúng điều đó.

Hôm nay người đã trao cho chúng tôi phương Nam ấy đã đi về phía sau những dòng sông rộng. Tiếng đàn bầu vẫn còn, ba nốt đầu vẫn khiến người ta dừng lại. Chỉ không biết những đứa trẻ sinh sau này, khi nghe tiếng nhạc ấy, có còn một miền đất nào để nhớ về.

Nguyễn Tiến Huy