Với đôi mắt xanh lục và cơ thể thon dài, cá mập gulper là những sinh vật tiền sử kỳ lạ đã tồn tại hàng triệu năm. Phân bố rải rác ở những vùng biển sâu 200-1.500 m trên khắp thế giới, loài vật này vẫn chưa được giới khoa học hiểu rõ. Trước đây chúng chỉ là con mồi vô tình mắc lưới, nhưng sau đó trở thành mục tiêu đánh bắt chủ động vì dầu gan.
"Hoạt động buôn bán dầu gan quốc tế là yếu tố lớn thúc đẩy việc đánh bắt cá mập biển sâu và giữ lại số cá vô tình mắc lưới. Điều đáng báo động là 75% các loài cá mập gulper thuộc nhóm bị đe dọa trong Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), và nhiều loài đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng cao do đánh bắt quá mức", tiến sĩ Madeline Green, nhà sinh thái học thủy sản phân tử tại Đại học Tasmania, chia sẻ với Mirage News.
Cá mập gulper phân bố rải rác khắp thế giới, thường sống ở vùng nước sâu ít nhất 200 m. Ảnh: Andy Murch/Nature Picture Library
Theo nghiên cứu trên tạp chí Science năm 2024 về tình trạng của 521 loài cá mập và cá đuối sống ở vùng nước sâu, gần 2/3 số cá mập biển sâu nguy cấp bị đánh bắt để lấy dầu gan. Cá mập gulper, thường dài tối đa 2 m, được ưa chuộng vì dầu gan của chúng chứa hơn 70% squalene, tỷ lệ cao nhất trong tất cả các họ cá mập. Kết quả, quần thể cá mập gulper ở một số khu vực giảm mạnh hơn 80%.
Theo Matt Collis, Giám đốc cấp cao về chính sách tại IFAW, sự suy giảm này đã xảy ra 20-30 năm qua. Ông nói với CNN: "Nguyên nhân là thế giới nhận ra giá trị của dầu gan cá mập gulper và ngành thủy sản ngày càng phát triển, có thể đánh bắt những loài sống ở vùng nước sâu dễ dàng hơn trước đây".
Sự suy giảm này có thể gây hậu quả nghiêm trọng cho cá mập gulper, vốn chậm trưởng thành và sinh sản. Một khi quần thể thu nhỏ, chúng có thể mất nhiều năm để phục hồi. Giới khoa học ước tính, cá mập gulper dumb (Centrophorus harrissoni) đã bị đánh bắt quá mức ở Australia và sẽ cần tới 86 năm chỉ để phục hồi 25% quy mô quần thể ban đầu.
"Cách sinh sản của chúng giống với động vật có vú hơn bất kỳ loài cá nào. Điều đó khiến chúng dễ tổn thương trước áp lực đánh bắt", Collis giải thích.
"Vàng lỏng" của ngành mỹ phẩm
Dầu gan cá mập đặc biệt giàu squalene - hợp chất thường dùng trong mỹ phẩm nhờ đặc tính chống oxy hóa và dưỡng ẩm. Squalene cũng hiện diện tự nhiên trong bã nhờn của da người. Theo Quỹ Bảo vệ Động vật Quốc tế (IFAW), hợp chất này góp mặt trong rất nhiều sản phẩm, từ đồ trang điểm, kem dưỡng sau khi cạo râu, kem chống nắng, đến miếng dán nicotine và thuốc điều trị trĩ. Các nhà sản xuất coi nó như "vàng lỏng".
"Dầu gan cá mập được tìm thấy ở các cửa hàng mỹ phẩm và hiệu thuốc. Rất có thể nhiều người cũng có nó trong nhà mà không hề biết", Barbara Slee, quản lý chương trình cấp cao tại IFAW, nói với Personal Care Insights.
Theo công ty nghiên cứu Grand View Research (Mỹ), quy mô thị trường squalene toàn cầu đạt khoảng 150 triệu USD vào năm 2023. Dù 80% nguồn cung đến từ thực vật, chủ yếu là dầu olive, công ty này lưu ý việc chiết xuất một tấn squalene cần tới 3.000 con cá mập. Có rất ít dữ liệu về lượng dầu gan cá mập được giao dịch hàng năm. Năm 2012, nhu cầu toàn cầu ước lượng đạt khoảng 2.000 tấn.
Mỹ phẩm và chăm sóc cá nhân là ngành tiêu thụ squalene nhiều nhất, chiếm hơn 70% doanh thu. Một số công ty như L'Oreal và Unilever cam kết ngừng sử dụng dầu gan cá mập từ năm 2008 và thay thế bằng chất có nguồn gốc thực vật. Thương hiệu mỹ phẩm Biossance (Mỹ) sử dụng squalane (tương tự squalene về mặt hóa học) chiết xuất từ mía kể từ khi thành lập vào năm 2016.
Tuy nhiên, nhiều công ty khác vẫn tiếp tục dùng dầu gan cá mập. Trong nghiên cứu toàn cầu năm 2015, tổ chức bảo tồn biển Bloom (Pháp) phân tích 72 loại kem dưỡng ẩm và phát hiện 20% chứa squalene từ cá mập, các thương hiệu châu Á chiếm tỷ lệ lớn.
Cá mập gulper nhỏ cùng nhiều con cá khác đánh bắt được trong một lần kéo lưới. Ảnh: IFAW
Nỗ lực bảo tồn cá mập gulper
Cuối năm ngoái, hội nghị lần thứ 20 của các bên tham gia Công ước về buôn bán quốc tế động thực vật hoang dã nguy cấp (CITES) tổ chức tại Samarkand (Uzbekistan) công bố những biện pháp bảo vệ mới trong thương mại quốc tế có thể giúp thay đổi số phận cá mập gulper, được IFAW ca ngợi là "bước ngoặt" với bảo tồn biển.
Cụ thể, hơn 70 loài cá mập và cá đuối được tăng cường bảo vệ trước hoạt động buôn bán quốc tế. Cá mập gulper được đưa vào Phụ lục II của CITES, giúp kiểm soát việc buôn bán xuyên biên giới quốc tế và tăng cường giám sát.
Collis cho biết, dù có áp lực buộc các thương hiệu ngừng sử dụng dầu gan cá mập và minh bạch hơn về nhãn mác để người tiêu dùng có thể đưa ra quyết định sáng suốt, quy định thương mại vẫn là công cụ hiệu quả nhất. Ông đề cập đến Maldives, quốc gia từng cấm đánh bắt cá mập gulper năm 2010 do số lượng cá thể giảm 97% nhưng năm ngoái mở lại hoạt động đánh bắt chúng. Ông cho rằng trong bối cảnh như vậy, các quy định quốc tế đang đóng vai trò quan trọng hơn giúp hạn chế buôn bán.
Collis hy vọng biện pháp mới mang tính bước ngoặt của CITES có thể cứu cá mập gulper trước khi chúng tuyệt chủng. Ông nói với CNN: "Chúng không giống những loài cá khác, không phục hồi và sinh sản với tốc độ tương tự. Chúng không thể chịu được mức độ khai thác hiện nay".
Biossance cũng đồng tình rằng việc điều chỉnh hoạt động buôn bán các loài vật bị dùng làm nguyên liệu mỹ phẩm là bước đi đúng đắn hướng tới bảo vệ đa dạng sinh học biển. Công ty này nhận định, thông báo của CITES sẽ giúp đẩy nhanh quá trình từ bỏ thành phần gốc động vật trong ngành mỹ phẩm.
Thu Thảo tổng hợp