Dãy nhà cổ số 57 Nguyễn Du, cạnh Bưu điện TP HCM, từng là nhà in Imprimerie de l’Union (Đồng Hiệp) do ông Nguyễn Văn Của (1876-1941) - trí thức, doanh nhân tiêu biểu Nam Kỳ đầu thế kỷ 20 sáng lập.
Công trình rộng khoảng 600 m2, gồm ba lớp nhà nối tiếp: phía trước là khu dịch vụ - văn phòng, giữa là xưởng in, phía sau là khu lưu trú cho nhân viên.
Nhà in xây năm 1924, từng xuất bản nhiều sách chữ Quốc ngữ, trong đó có tác phẩm của Hồ Biểu Chánh và các công trình tiếng Pháp giá trị.
Mặt tiền dãy nhà hiện chia nhỏ cho thuê làm quán ăn, cà phê, cửa hàng tiện lợi. Khối nhà hai tầng, kết cấu bêtông cốt thép, gồm 5 nhịp; nhịp giữa nổi bật với ban công nhô ra, trán tường khắc năm xây dựng và tên chủ. Trên ban công còn dòng chữ Imprimerie de l’Union.
Bà Đặng Kim Bình, 58 tuổi, chắt ông Nguyễn Văn Của, cho biết sau 1975 nhà in ngừng hoạt động, công trình được chia tách thành nhiều nhà ở với các chủ sở hữu khác nhau.
Bên trong, cầu thang gỗ và hệ cửa phòng vẫn giữ nguyên bản, trên tường còn dòng chữ Imprimerie de l’Union. Quản lý một quán thuê cho biết việc cải tạo, trang trí phải giữ nguyên kiến trúc công trình.
Không gian bên trong tòa nhà hơn 100 năm tuổi được cải tạo thành quán cà phê; các phòng mặt tiền trước đây là văn phòng, nơi phát hành ấn phẩm của nhà in.
Khi xây dựng, ông Nguyễn Văn Của mời thợ từ Huế vào thực hiện khảm sành sứ nội thất, với các mảng phù điêu tứ linh (long - lân - quy - phụng), cùng họa tiết chữ và thực vật.
Trên tường và dầm bê tông vẽ diềm họa tiết chữ Hán - Nôm dạng triện tròn, chân lư; các cột có câu đối bằng chữ Hán.
Khu xưởng và nhà ở công nhân phía sau, lối vào là hẻm nhỏ chỉ đủ một xe máy.
Bà Đặng Thị Bình, chắt ông Nguyễn Văn Của, cho biết hiện có khoảng 20 hộ sinh sống; việc chia nhỏ không gian và thiếu bảo dưỡng khiến công trình xuống cấp dần.
Bà Chín sống trong căn nhà khoảng 20 m2 tại khu nhà in hơn 45 năm, cho biết một số hộ tận dụng vị trí đắc địa để cho thuê làm hàng quán, kinh doanh.
Một góc tòa nhà được thuê làm quán cà phê; công trình đang xuống cấp theo thời gian.
Quỳnh Trần