Ăn ngon, bổ và rẻ

Vinod Ahuja

Trưởng Đại diện FAO tại Việt Nam

Tôi lớn lên ở miền Bắc Ấn Độ, trong một khu tập thể nhỏ dành cho công nhân đường sắt. Cha tôi làm việc trong ngành hỏa xa với mức lương khiêm tốn, vì vậy gia đình luôn phải chắt chiu từng đồng.

Tôi vẫn nhớ hình ảnh mẹ trước quầy rau. Bà hỏi giá, đếm số tiền mình có rồi mới quyết định mua. Có hôm bà mua ít rau hơn so với ý muốn. Lại có ngày bà bỏ rau để nấu món đậu lăng (dal), một món súp đơn giản. Trái cây là thứ xa xỉ trong bữa ăn của chúng tôi. Chúng tôi chỉ được ăn ổi và xoài vào đúng vụ thu hoạch, khi giá xuống thấp. Còn táo hay nho thì không dám mơ đến.

Những năm tháng ấy, mẹ tôi đã cố gắng nuôi sống cả gia đình bằng tất cả những gì mẹ có thể xoay xở được. Biết nên ăn thực phẩm gì và đủ tiền mua hay không là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.

Mỗi buổi sáng, những lựa chọn tương tự lại diễn ra tại các khu chợ ở Hà Nội, Đà Nẵng và TP HCM. Các vị phụ huynh xem giá thịt lợn, cá, trứng hay một bó rau muống, rồi quyết định tối nay ăn gì.

Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng kể trong việc bảo đảm thực phẩm cho người dân và trở thành một quốc gia xuất khẩu nông sản lớn trên thế giới. Đó là một thành tựu rất đáng ghi nhận.

Tuy nhiên, kinh nghiệm của nhiều quốc gia cho thấy, một quốc gia làm ra nhiều thực phẩm vẫn có những gia đình còn chật vật vì miếng ăn. Một bữa ăn có thể giúp no bụng, chưa chắc đã cung cấp cho trẻ em những dưỡng chất cần thiết để phát triển.

Theo ước tính của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), khoảng 9 triệu người ở Việt Nam, tương đương gần 1/10 dân số, không đủ khả năng chi trả cho một chế độ ăn uống lành mạnh. Đối với các gia đình có thu nhập thấp, tình hình còn khó khăn hơn nhiều. Một kết quả nghiên cứu về giá thực phẩm tại Việt Nam giai đoạn 2016-2020, được công bố trên tạp chí Dinh dưỡng Y tế Công cộng (Public Health Nutrition), cho thấy khoảng 7/10 người thuộc nhóm thu nhập thấp không đủ khả năng chi trả cho một chế độ ăn uống lành mạnh.

Ngày Lương thực Thế giới năm nay có chủ đề "Sáng tạo cho ngày mai đủ đầy" (Innovate Today, Nourish Tomorrow). Đối với hầu hết gia đình, câu hỏi thiết thực lại đơn giản hơn nhiều: Điều gì khiến một bữa ăn bổ dưỡng có thể rẻ hơn, an toàn và dễ mua hơn?

Hãy bắt đầu từ một bó rau trên đường từ vùng rau Mộc Châu hay Đà Lạt đến chợ thành phố. Một phần rau bị héo nát trong quá trình vận chuyển. Người nông dân nhận được ít tiền hơn, người bán rau có ít hàng hơn để bán, còn người mua thì phải chịu chi phí của phần rau hao hụt đó. Trong khi ấy, số tiền người nông dân thực nhận thường chỉ chiếm một phần nhỏ so với giá phải trả của một gia đình thành phố.

Đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực này không nhất thiết phải quá tốn kém. Những thùng đựng chắc chắn, mái che và kho lạnh lắp đặt gần trang trại, cùng các đơn hàng được thống nhất trước giữa hợp tác xã và bên mua, có thể giúp cho thực phẩm tươi ngon hơn và đến được thị trường nhanh chóng hơn. Giảm được lượng thực phẩm thất thoát trên đường vận chuyển, giúp người nông dân tăng thu nhập và người tiêu dùng tiết kiệm chi phí hơn. Một bữa ăn giá rẻ nhưng khiến nông dân không đủ sống sẽ không thể là món hời đối với bất kỳ ai.

An toàn thực phẩm cũng là một mối lo khác. Nhiều bậc cha mẹ lo sợ rau bẩn và những hóa chất mà mắt thường không thể nhìn thấy. Họ cũng băn khoăn về những bữa ăn dành cho con em mình ở trường học. Người tiêu dùng không cần phải trở thành chuyên gia về an toàn thực phẩm mới có thể yên tâm mua thức ăn cho bữa tối, cũng không nên phải trả thêm tiền cho bao bì cao cấp chỉ để cảm thấy an tâm hơn về chất lượng sản phẩm.

Mã QR và các nhãn chứng nhận như VietGAP là những bước tiến đáng hoan nghênh. Mã QR có thể giúp người tiêu dùng biết sản phẩm có nguồn gốc từ đâu. Tuy nhiên, độ tin cậy của một nhãn chứng nhận chỉ có thể được bảo đảm bằng những hoạt động thực chất đằng sau nó, bao gồm thực hành tốt tại các trang trại, nguồn nước sạch, bảo quản đúng cách và kiểm tra thường xuyên. Chính những yếu tố đó mới giúp xây dựng niềm tin lâu dài.

Một số cải tiến thiết thực nhất có thể được thực hiện ngay tại những địa điểm quen thuộc hằng ngày: bảo đảm nguồn nước sạch, hệ thống thoát nước và khu vực che nắng tại các khu chợ địa phương; hỗ trợ đơn giản như cung cấp thùng giữ lạnh để tiểu thương lưu trữ thực phẩm cho tươi ngon, an toàn; nâng cao trách nhiệm của các bếp ăn trường học - nơi cung cấp bữa ăn cho trẻ em mỗi ngày. Đổi mới sáng tạo cần hướng đến cả việc nâng cấp những địa điểm mua sắm và ăn uống của người dân.

Việc ăn uống lành mạnh cũng phải phù hợp với nhịp sống bận rộn. Hàng triệu người lao động ăn cơm bụi, cơm tấm hoặc bún phở ở gần văn phòng hay tại các quán ven đường. Một địa chỉ ăn uống lành mạnh nhưng phục vụ chậm chạp hoặc khó tìm sẽ khó cạnh tranh với những nơi tiện lợi hơn. Các quán ăn bình dân và cơ sở kinh doanh nhỏ cung cấp những bữa ăn có giá cả phải chăng, bổ sung nhiều rau xanh, đậu phụ, trứng hoặc cá mà không cần gắn nhãn "thực phẩm bổ dưỡng" đắt đỏ, chính là một cách sáng tạo có ý nghĩa.

Những lựa chọn của mẹ tôi ở quầy bán rau ngày trước là chuyện riêng của gia đình. Nhưng những điều kiện đằng sau những lựa chọn đó lại vượt quá phạm vi của gia đình tôi.

Điều tương tự cũng đang diễn ra ở Việt Nam ngày nay. Đối với những bậc phụ huynh sắp đi chợ, việc kiểm chứng kết quả đổi mới sáng tạo cũng rất đơn giản: Tôi có tiền mua đủ rau và một ít trái cây cho con mình không? Tôi có thể tin rằng thực phẩm này là an toàn không? Người nông dân làm ra thực phẩm đó có được hưởng cuộc sống công bằng không?

Khi mọi gia đình đều có thể trả lời "có" cho những câu hỏi nêu trên, chúng ta mới thực sự đang nuôi dưỡng cho một tương lai đủ đầy.

Vinod Ahuj