Thông tin Đài Truyền hình Việt Nam dừng sản xuất chương trình năm nay khiến đông đảo khán giả tiếc nuối. Nhiều năm qua, Táo quân được xem là món ăn tinh thần quen thuộc, gắn với khoảnh khắc giao thừa của hàng triệu gia đình. Trước đêm 30 Tết, công chúng háo hức dự đoán những vấn đề thời sự nào sẽ được phản ánh trên sân khấu. Khi tác phẩm lên sóng, các cuộc bàn luận nổ ra, xoay quanh nội dung, thông điệp và những mảng miếng hài hước của các nghệ sĩ.
22 năm đồng hành khán giả, Táo quân trải qua nhiều thay đổi, ghi lại hơi thở thời cuộc bằng lăng kính hài hước. Những năm 2000, trong lúc đang gặp áp lực phải tạo ra một chương trình mới, nghệ sĩ Khải Hưng tình cờ thấy băng rôn giới thiệu gala Gặp nhau và cười treo ở đường Lê Duẩn. Từ đó, ông nảy ra ý tưởng làm Gặp nhau cuối tuần.
Sau ba năm, khi Gặp nhau cuối tuần ở đỉnh cao, êkíp muốn làm tiểu phẩm tổng kết dịp cuối năm. Thời điểm đó, Đài Truyền hình TP HCM đã phát sóng một chương trình tên Táo quân được 5 năm, kể lại câu chuyện hai ông một bà lên chầu trời theo tích dân gian. Đạo diễn Đỗ Thanh Hải - khi ấy là tổ trưởng sản xuất chương trình - nêu nhiều ý tưởng khác biệt như xây dựng cặp Nam Tào - Bắc Đẩu, mỗi Táo đại diện cho một ngành. Ông Hải cho biết: "Chúng tôi lựa chọn Táo quân bởi đó là nhân vật xuất hiện trong dịp chuyển giao, phù hợp để nhìn lại những sự kiện của năm cũ và hướng đến năm mới tốt đẹp hơn".
Diễn viên Quốc Khánh (vai Ngọc Hoàng) và Xuân Bắc (vai Nam Tào) trong "Táo quân". Ảnh: VFC
Ở số đầu tiên, diễn viên Quốc Trượng đóng Ngọc Hoàng. Trang phục các nghệ sĩ vẫn khá sơ sài, đơn giản. Công Lý bàn với Xuân Bắc rằng cả hai sẽ tạo nét đối lập khi đóng Bắc Đẩu - Nam Tào. Công Lý để đầu trọc, ăn mặc hầm hố nhưng cử chỉ lại điệu đà. Xuân Bắc ngoại hình thư sinh nhưng ăn to nói lớn. Càng về sau, tác phẩm ngày càng được chăm chút cả nội dung lẫn hình thức, sinh động, lôi cuốn hơn.
Ca khúc "Lụt từ ngã tư đường phố" (cải biên bài "Từ ngã tư đường phố" của nhạc sĩ Phạm Tuyên) trong "Táo quân 2009". Video: VFC
Sau vài năm làm chỉ đạo nội dung, nghệ sĩ Khải Hưng về hưu, bàn giao Táo quân cho đạo diễn Đỗ Thanh Hải. Ông nói: "Tôi nghĩ ra chương trình nhưng anh Đỗ Thanh Hải mới là người đưa nó lên đỉnh cao, trong giai đoạn khoảng năm 2014-2017". Do thời gian tập luyện kéo dài hàng tháng, chủ yếu là tập đêm, ít nghệ sĩ miền Nam có thể sắp xếp tham gia series. Những gương mặt gắn bó Táo quân nhiều năm gồm Quốc Khánh, Chí Trung, Tự Long, Công Lý, Xuân Bắc, Quang Thắng, Vân Dung.
Một số trích đoạn trong "Táo quân 2016". Video: VFC
Nghệ sĩ Chí Trung cũng cho rằng đỉnh cao của Táo quân là giai đoạn này. Anh đóng vai Táo giao thông vào thời điểm hạ tầng đang phát triển, gặp nhiều bất cập. Những năm sau, vấn đề này dần cũ đi, không còn chất liệu mới. Anh từng có nhiều câu thoại "để đời" như: "Tắc đường là phần tất yếu của cuộc sống, giờ đường thông hè thoáng dân không chịu được đâu ạ", "Rút là lấy hết. Bớt là vẫn để lại một ít để đảm bảo công trình xây dựng còn chút sắt thép", "Giàu thì nó ghét, đói rét thì nó khinh, thông minh thì nó tìm cách tiêu diệt".
Đặc sản nhạc chế của chương trình cũng nhiều lần gây sốt, với các bài như Lụt từ ngã tư đường phố, Đường cong, Vợ người ta. Năm 2013, ca khúc Hoang mang Style (cải biên từ Gangnam Style) với câu "Một năm kinh tế buồn" trở nên phổ biến khi phản ánh thời điểm khó khăn của đất nước. Nghệ sĩ Tự Long nhớ những năm Táo quân được khen nội dung, sáng mùng một Tết, đĩa lậu in nội dung bán đầy ở chợ.
Trích đoạn "Táo quân 2014". Video: VFC
Gần 10 năm nay, Táo quân có dấu hiệu chững lại. Từ tiếng cười thâm thúy, show ngày càng bị chê giảm chất trào phúng, "đuối" nội dung. Theo nghệ sĩ Chí Trung, êkíp từ đạo diễn, biên kịch, diễn viên đều áp lực khi kể một câu chuyện trên khung sườn lặp đi lặp lại suốt hơn 20 năm. Năm 2023, anh và các nghệ sĩ Xuân Bắc, Tự Long, Vân Dung dừng tham gia. Êkíp thay toàn bộ dàn Táo mới nhưng cũng không đạt hiệu ứng tốt. Năm 2024, nhóm diễn viên cũ trở lại, thiếu nghệ sĩ Công Lý, Xuân Bắc vì công việc và sức khỏe. Tự Long nhận định: "Việc không có Xuân Bắc, Công Lý là thiệt thòi của Táo quân". Bộ đôi đóng Nam Tào, Bắc Đẩu nhiều năm, tạo dấu ấn mạnh với khán giả, được coi là hai nhân vật "không thể thay thế", cùng "Ngọc Hoàng" Quốc Khánh.
Biên kịch Đỗ Trí Hùng, người từng có thời gian ở trong tổ biên kịch, nhớ những năm 2000, khi mạng xã hội chưa thông dụng, họ thường được đạo diễn đưa cho một tập báo dày để đọc, tìm ra những sự kiện nổi bật ở mọi lĩnh vực để lọc và viết. Xong xuôi, các biên tập cùng sửa chữa. Trong quá trình tập, đạo diễn và diễn viên tiếp tục ứng biến thêm. Anh từng góp ý đội ngũ sản xuất nên đổi mới hoàn toàn.
"Mô típ cũ trói buộc những người sáng tạo, từ biên kịch đến đạo diễn và diễn viên. Nên dù êkíp có tài năng đến mấy, series cũng sẽ đi vào lối mòn. Và những khán giả sành điệu bắt đầu cảm thấy nhàm", biên kịch Đỗ Trí Hùng nói.
Những năm đầu làm tác phẩm, đạo diễn Khải Hưng chủ trương không né tránh điều gì, để đội ngũ biên kịch tự do phóng tác. Khi thương hiệu bắt đầu có tiếng vang, êkíp gặp áp lực nặng nề hơn, không thể muốn đưa gì lên sóng cũng được.
Đạo diễn Khải Hưng, Đỗ Thanh Hải cho biết nhiều năm, họ phải ngồi chỉnh sửa, cắt bản cuối ngay trước giờ lên sóng. Khi đã về hưu, đạo diễn Khải Hưng theo dõi các buổi ghi hình và nhận thấy: "Xem trực tiếp thấy vui, cười nhiều hơn. Khi lên sóng, do thời lượng hạn chế và nhiều yếu tố, những đoạn hay bị cắt bớt, ảnh hưởng đến tổng thể, khiến người xem cảm thấy chưa đã".
Chẳng hạn, năm 2017, ở các buổi ghi hình, các nghệ sĩ nhắc lại câu "chọn cá hay chọn thép", phát ngôn từng khiến dư luận phẫn nộ trong vụ cá biển miền Trung chết hàng loạt. Tuy nhiên, khi phát sóng, câu thoại không xuất hiện.
Theo đạo diễn Khải Hưng, việc Táo quân dừng sản xuất là kết quả tất yếu ở thời điểm tuổi đời khá dài, khi xu hướng nghe nhìn và các phương tiện truyền thông đại chúng có quá nhiều thay đổi. "Khi chương trình không có bước đột phá, dàn diễn viên cũ không đầy đủ còn các diễn viên mới lại chưa đảm đương được nhân vật, việc dừng lại là hợp lý. Táo quân dù sao cũng đã hoàn thành sứ mệnh mang lại tiếng cười trong hai thập niên", ông nói.
Hà Thu