Ít nhất 175 người, trong đó có nhiều trẻ em, đã thiệt mạng trong cuộc tấn công vào trường tiểu học Shajarah Tayyiba ở thành phố Minab, tỉnh Hormozgan, miền nam Iran, hôm 28/2, ngày Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự trên khắp đất nước này.
Trường tiểu học Shajareh Tayyebeh ở huyện Minab, tỉnh Hormozgan, Iran, bị phá hủy sau một cuộc tập kích hôm 28/2. Ảnh: Anadolu
Theo Thống đốc tỉnh Hormozgan, vụ tấn công xảy ra vào khoảng 10h45, khoảng một tiếng sau khi Mỹ - Israel triển khai các cuộc ném bom và phóng tên lửa. Hình ảnh vệ tinh chụp trước đó khoảng 15 phút cho thấy trường học chưa bị hư hại. Đến buổi trưa, hàng loạt video quay cảnh nhiều cột khói bốc lên cuồn cuộn gần một căn cứ quân sự ở Minab bắt đầu lan truyền trên mạng xã hội.
Abdollah Karyanipak, 41 tuổi, đến trường vào khoảng 11h20 sau khi nhận được cuộc gọi yêu cầu phụ huynh đến đón con. Anh cho biết mình đang đợi hai con nhỏ trước cổng trường thì vụ tấn công xảy ra.
"Chúng tôi nghe thấy một âm thanh khủng khiếp. Đó là tiếng tên lửa, tôi không biết chính xác loại gì nhưng nó đã lao vào trường học", Karyanipak kể.
Theo lời anh, sức công phá từ vụ nổ khiến anh bị hất văng lên không trung. Khoảng 5 đến 10 giây sau, có thêm hai tiếng nổ nữa. Tổng cộng, Karyanipak nghe thấy 3 hoặc 4 tiếng nổ lớn. Trong một video đã được xác thực quay cảnh hiện trường ngay sau vụ tấn công, có thể thấy ít nhất 4 cột khói bốc lên.
Lật đật đứng dậy, Karyanipak cảm thấy choáng váng, tai anh không còn nghe được gì và màu chảy ròng ròng trên đầu.
"Tôi quay lại phía cổng trường, nhưng nó không còn ở đó nữa. Nó đã sụp đổ hoàn toàn", anh nói. Karyanipak đã leo qua đống đổ nát để cố gắng tiếp cận những học sinh đang mắc kẹt trên tầng hai nhưng không thể đưa các em xuống. "Có ba bé gái đang khóc, người đầy máu. Lửa cũng cháy ngùn ngụt".
Cảnh tan hoang sau đòn tập kích vào trường tiểu học Shajareh Tayyebeh hôm 28/2. Video: X/@s_m_marandi
Các bậc phụ huynh và lực lượng cứu hộ đã đào bới đống đổ nát ở tầng một suốt nhiều giờ. "Không một đứa trẻ nào được đưa ra mà còn sống. Thi thể các em đều không nguyên vẹn và bị bỏng nặng", Karyanipak nhớ lại.
Karyanipak không thể tìm thấy các con trai mình, 7 và 8 tuổi, trong đống đổ nát. Sau đó, người ta gọi anh đến nhà xác. Thi thể người con trai lớn vẫn nguyên vẹn, nhưng anh chỉ có thể nhận ra con trai nhỏ qua đôi giày cậu bé mang.
Sai lầm tình báo
Nhiều nguồn tin am hiểu về vụ không kích tin rằng ngôi trường tiểu học tại Iran có thể đã bị nhầm lẫn với một cơ sở quân sự và trở thành mục tiêu khi Mỹ và Israel không kích Iran.
Một nguồn tin nói rằng địa điểm này từng được xác định là một nhà máy và là mục tiêu tấn công đã được phê duyệt. Nguồn tin khác lại cho hay có một kho vũ khí nằm trong cùng khu vực và không rõ phía Mỹ đã bắn nhầm vào ngôi trường, hay do các quan chức Mỹ nắm giữ thông tin tình báo sai lệch nên lầm tưởng ngôi trường là kho vũ khí đó.
Báo New York Times ngày 11/3 đưa tin kết quả điều tra sơ bộ của Lầu Năm Góc về vụ không kích cho thấy lỗi thuộc về Mỹ và sự cố này có thể là hệ quả của việc sử dụng dữ liệu mục tiêu lỗi thời. Một quan chức Mỹ và một nguồn tin am hiểu về việc xác định mục tiêu xác nhận với báo Washington Post rằng cuộc điều tra ban đầu dường như chỉ ra quân đội Mỹ đứng sau vụ không kích và cuộc tấn công nhầm lẫn có khả năng bắt nguồn từ sai sót tình báo về vị trí mục tiêu.
Lầu Năm Góc chưa bình luận về các thông tin này, chỉ nói rằng đang điều tra về sự việc.
Ngôi trường này từng là một phần của căn cứ hải quân Iran và có thể vẫn còn liên hệ với hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC). Nhưng theo phân tích ảnh vệ tinh, nó đã được xây tường bao tách biệt từ năm 2015. Các lối đi riêng cũng được bổ sung trong khoảng thời gian từ giữa năm 2015 đến đầu năm 2016. Một khu vui chơi ngoài trời của trường cũng xuất hiện trên Google Earth từ đầu năm 2017.
Cấu trúc khuôn viên trường tiếp tục thay đổi vào năm 2022, khi các bức tường tiếp tục được dựng lên để tách biệt khu vực hiện là phòng khám y tế với các tòa nhà xung quanh. Giới chuyên gia nhận định việc trường học và phòng khám nằm cạnh hoặc thậm chí nằm trong khuôn viên rộng lớn của IRGC không biến những nơi này thành mục tiêu tấn công hợp lệ. Tổ chức Theo dõi Nhân quyền đã kêu gọi mở cuộc điều tra tội ác chiến tranh đối với vụ tấn công.
Tại buổi họp báo ở Lầu Năm Góc hôm 11/3, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth cáo buộc nhiều trường học tại Iran đang bị lợi dụng để quân đội nước này phát động các cuộc tấn công.
"Giới lãnh đạo tôn giáo Iran đang tuyệt vọng và lúng túng", ông nói. "Họ phóng tên lửa từ trường học và bệnh viện, cố tình nhắm vào những người vô tội".
Khi được yêu cầu bình luận thêm về cáo buộc Iran phóng tên lửa từ trường học, văn phòng của ông Hegseth đã đề nghị báo chí xem lại các phát biểu từ Bộ trưởng tại buổi họp báo.
Khoảnh khắc tên lửa Mỹ tập kích căn cứ hải quân IRGC nằm cạnh trường tiểu học Iran ngày 28/2. Video: Mehr News
Hôm 8/3, video mới về các vụ không kích đăng trên mạng xã hội cho thấy một tên lửa hành trình Tomahawk, loại vũ khí của quân đội Mỹ, đã bắn trúng tòa nhà gần ngôi trường, theo nhận định từ 8 chuyên gia.
Ngày 9/3, Tổng thống Donald Trump ám chỉ mà không đưa ra bằng chứng rằng chính Iran có thể đã tấn công ngôi trường bằng tên lửa Tomahawk. "Nhưng dù là Iran hay ai khác, thực tế là Tomahawk rất phổ biến, nó được bán cho các nước khác", ông Trump nói.
Tuy nhiên, chỉ một số ít quốc gia đồng minh của Mỹ, gồm Anh, Hà Lan, Nhật Bản và Australia sở hữu tên lửa hành trình này. Iran không nằm trong số đó và đồng minh thân cận của Mỹ trong khu vực là Israel cũng không có Tomahawk.
Xác định mục tiêu bằng AI
Trong quá trình chuẩn bị cho chiến dịch, giới chức tình báo và quân đội Mỹ - Israel đã dành "hàng nghìn giờ" xác định các vị trí tấn công và lên một danh sách mục tiêu khổng lồ. Nhiều địa điểm trong số này được cung cấp bởi tình báo Israel.
Về phía Mỹ, Cơ quan Tình báo Quốc phòng (DIA) duy trì một cơ sở dữ liệu mục tiêu chứa hàng nghìn địa điểm tiềm năng của đối phương, mỗi địa điểm được gán một mã số định danh (BE) riêng biệt.
Mỗi mục tiêu sẽ được giao cho một cơ quan chịu trách nhiệm duy trì và cập nhật thông tin tình báo cho mã số BE cụ thể đó. Trong trường hợp này, một nguồn tin am tường về quy trình xác định mục tiêu của quân đội Mỹ cho biết trách nhiệm cập nhật có thể thuộc về đội ngũ tình báo Bộ tư lệnh Trung tâm (CENTCOM) hoặc DIA.
Nguồn tin cho hay CENTCOM có nhiều chuyên gia phân tích từ DIA biệt phái sang để hỗ trợ chiến dịch, nhưng khối lượng dữ liệu và mục tiêu khổng lồ trong cơ sở dữ liệu có thể đã gây quá tải cho đội ngũ này.
Vị trí trường học (màu đỏ) và khu phức hợp của IRGC cùng các tòa nhà quân sự hôm 4/3. Ảnh: Planet Labs
Một quan chức quốc phòng Mỹ cho biết các nhóm phân tích tình báo thường làm việc dựa trên tập dữ liệu khổng lồ về những mục tiêu quân sự tiềm năng được tích lũy qua nhiều năm, do đó những thay đổi thực tế tại hiện trường có thể không được chú ý hoặc phát hiện kịp thời.
Theo một nguồn tin am tường về kế hoạch, hàng trăm địa điểm đã được Mỹ - Israel bổ sung vào danh sách mục tiêu trong những tuần ngay trước vụ tấn công, nhưng hiện chưa rõ liệu ngôi trường tiểu học ở thành phố Minab có nằm trong số đó hay không.
Israel tuyên bố không thực hiện vụ không kích, nhưng chưa rõ liệu dữ liệu tình báo mà nước này cung cấp cho Mỹ để xác định mục tiêu có đóng vai trò gì trong sự việc không.
"Chúng tôi đã kiểm tra nhiều lần và không thấy mối liên hệ nào giữa IDF với bất cứ điều gì đã xảy ra tại ngôi trường", người phát ngôn IDF, trung tá Nadav Shoshani, phát biểu hôm 8/3.
Trong khi đó, các mục tiêu cho chiến dịch "Cơn thịnh nộ Kinh hoàng" của Mỹ được xác lập bởi Hệ thống Thông minh Maven do công ty công nghệ Palantir phát triển. Đây là một công cụ lập kế hoạch quân sự tinh vi có khả năng tiếp nhận dữ liệu từ nhiều nguồn khác nhau như thông tin giám sát, hậu cần, cảm biến và tình báo rồi thiết lập bảng điều khiển giúp các chỉ huy đưa ra quyết định.
Trong quá trình Mỹ lập kế hoạch cho cuộc tấn công vào Iran, Maven đã đề xuất mục tiêu, đưa ra tọa độ vị trí chính xác và phân loại ưu tiên theo mức độ quan trọng. Hai nguồn thạo tin tiết lộ việc kết hợp sử dụng Maven và hệ thống AI Claude đã tạo ra một công cụ giúp đẩy nhanh tiến độ chiến dịch, làm suy giảm khả năng phản công của Iran và biến quá trình lên phương án tác chiến vốn kéo dài hàng tuần thành hoạt động theo thời gian thực. Các công cụ AI cũng thực hiện tiến trình đánh giá hiệu quả sau khi những cuộc không kích bắt đầu.
Tuy nhiên, chưa rõ hệ thống này được sử dụng ở mức độ nào trong các hoạt động phối hợp giữa Mỹ và Israel.
Đô đốc Brad Cooper, chỉ huy CENTCOM, hôm 11/3 cho biết Mỹ đang "tận dụng đa dạng các công cụ AI tiên tiến" để thực hiện các cuộc không kích nhắm vào Iran.
"Những hệ thống này giúp chúng tôi sàng lọc khối lượng dữ liệu khổng lồ chỉ trong vài giây, giúp cấp lãnh đạo loại bỏ thông tin nhiễu và đưa ra quyết định sáng suốt nhanh hơn khả năng phản ứng của đối phương", ông nói. "Các công cụ AI tiên tiến có thể chuyển đổi những quy trình vốn mất nhiều giờ, thậm chí nhiều ngày, thành chỉ vài giây".
Dù vậy, ông khẳng định "con người sẽ luôn là bên đưa ra quyết định cuối cùng về việc tấn công mục tiêu nào và vào thời điểm nào".
Kiểm duyệt mục tiêu
Trong các chiến dịch quân sự của Mỹ, mọi mục tiêu, dù do AI đề xuất hay được xác định bằng phương thức khác, đều phải trải qua khâu rà soát và phê duyệt của con người.
Một cựu quan chức quốc phòng cao cấp Mỹ cho biết từ lâu họ đã thực hiện một quy trình kiểm duyệt rất chặt chẽ. Các mục tiêu được đề cử, sau đó đội ngũ cố vấn pháp lý xem xét rồi mới phê duyệt tấn công. Việc phê duyệt này thường do sĩ quan mang hàm trung tướng trở lên đảm nhiệm tùy vào tính chất nhạy cảm của mục tiêu.
Người dân hôm 3/3 chuẩn bị quan tài trước lễ tang của các nạn nhân vụ tập kích trường tiểu học Iran. Ảnh: Reuters
Hiện chưa rõ sĩ quan cấp nào đã đưa ra quyết định cuối cùng phê duyệt các cuộc không kích vào ngày trường tiểu học Shajarah Tayyiba bị phá hủy.
Một cựu quan chức quốc phòng khác lưu ý Mỹ đã xây dựng các kế hoạch và danh sách mục tiêu cho một cuộc chiến tiềm tàng với Iran từ hàng thập kỷ nay, vì vậy không nên vội vã kết luận vụ không kích vào trường tiểu học Shajarah Tayyiba có liên quan đến Maven hay AI.
"Tôi sẽ rất ngạc nhiên nếu cơ sở này chưa nằm trong danh sách mục tiêu từ trước", ông nói.
Tuy nhiên, do tốc độ và quy mô của chiến dịch, những mục tiêu cũ này có thể đã không được rà soát cập nhật, theo 3 nguồn tin am tường về quy trình kiểm duyệt trong quân đội Mỹ.
"Từ những ngày đầu sử dụng Maven, tôi đã thẳng thắn cảnh báo rằng thách thức lớn nhất đặt ra là làm sao nạp được dữ liệu chính xác và cập nhật kịp thời vào mô hình AI", trung tướng không quân về hưu Jack Shanahan, người từng dẫn dắt các nỗ lực ban đầu của Lầu Năm Góc trong việc tích hợp AI vào tác chiến năm 2017, nói.
"Khi nhịp độ chiến đấu tăng lên cùng áp lực phải tìm thêm mục tiêu, cần phải có các cơ chế kiểm soát và đối trọng để đảm bảo những mục tiêu được đề xuất tấn công là hợp lệ, đồng thời kịp thời phát hiện sai sót có thể dẫn đến thương vong dân thường và thiệt hại ngoài dự kiến", ông cho biết thêm. "Đó chính là nhiệm vụ mà các chuyên gia xác định mục tiêu được trả lương để thực hiện".
"Chuyện xảy ra thật bi thảm. Điều này không được phép lặp lại. Bất cứ ai nói rằng AI sẽ hóa giải được mọi sự mơ hồ và hỗn loạn của chiến tranh một cách thần kỳ thì đều là đang lừa dối bạn", Shanahan khẳng định.
Vũ Hoàng (Theo Washington Post, NYTimes, Reuters)