Lễ hội cầu ngư tại vạn đầm Xương Lý xuất hiện hơn 200 năm trước, gắn với sự hình thành Trường Lăng (còn gọi lăng Ông Nam Hải) - nơi người dân lập để thờ cá voi, vị thần bảo hộ của ngư dân miền biển.
Đây được xem là lăng thờ cá voi đầu tiên của người Việt tại vùng đất Quy Nhơn, xây dựng năm 1815. Ảnh: Dũng Nhân
Năm 1839, các hương chức làng ở khu vực núi Đơn, nay là phường Quy Nhơn Đông (TP Quy Nhơn, tỉnh Bình Định cũ) xây dựng lăng Ông Nam Hải, ban đầu với mái tranh, vách đất. Toàn bộ hài cốt cá voi từ Trường Lăng được di dời về đây thờ tự.
Qua nhiều lần trùng tu, tái thiết, công trình hiện đã được xây dựng kiên cố, lưu giữ di cốt cá voi, đồng thời là không gian văn hóa tâm linh gắn bó với cộng đồng ngư dân vạn chài.
Xương cá voi, cá heo lưu giữ trong tủ kính tại lăng, được ngư dân thờ cúng, tôn kính gọi là cá Ông, cá Bà. Người dân tin rằng thần Nam Hải luôn che chở, cứu giúp khi ngư dân gặp nạn trên biển.
Trong lăng Ông còn thờ tượng Quan Công, hai bên có hai tướng theo hầu là Châu Thương và Quan Bình.
Hàng năm, vào mùng 10 tháng Giêng, ngư dân Nhơn Lý tổ chức lễ hội cầu ngư vạn đầm Xương Lý theo tín ngưỡng thờ Cá Ông truyền thống.
Khoảng 100 người xuất phát từ lăng Ông Nam Hải ra bãi biển Xương Lý, cách đó khoảng 500 m, thực hiện nghi lễ cung nghinh thủy lục rước thần từ biển về lăng.
Sau khi rước thần về lăng, ông Nguyễn Kim Hường, Chánh đầm lăng Ông Nam Hải thực hiện nghi lễ tế thần, cầu quốc thái dân an, ngư dân ra khơi bình an, tôm cá đầy khoang...
Phần hội gồm nhiều loại hình thể thao, nghệ thuật truyền thống đặc sắc như: hát bả trạo, hát bội, chèo thuyền, bơi thúng, đánh bài chòi và các trò chơi dân gian khác.
Năm 2024, lễ hội được công nhận là Di sản phi vật thể quốc gia. Ảnh: Dũng Nhân
Một góc làng chài Nhơn Lý nằm ở bán đảo Phương Mai, cách trung tâm Quy Nhơn khoảng 20 km về phía đông bắc. Ảnh: Nguyễn Dũng
Trần Hóa