Houthi - từ nhóm dân quân miền núi thành thế lực khuấy đảo Trung Đông
Từ nhóm dân quân của phong trào ở miền núi phía bắc Yemen, Houthi sau hơn hai thập kỷ trở thành lực lượng đối đầu ngang ngửa với Arab Saudi.
Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 11/10 thông báo sẽ sớm quyết định có tham gia cùng Arab Saudi tấn công Houthi hay không, sau khi nhóm dân quân ở Yemen này bị cáo buộc thực hiện vụ tập kích sân bay King Khalid ở Riyadh ngày 10/10, khiến ít nhất 12 người thiệt mạng và 309 người bị thương.
Đây là một trong những vụ tấn công tên lửa gây thiệt hại nặng nề nhất với Arab Saudi kể từ năm 2015, thời điểm cường quốc dầu mỏ Trung Đông này bắt đầu tham chiến chống lại Houthi, lực lượng dân quân trỗi dậy từ một nhóm vũ trang Hồi giáo.
Hành trình trỗi dậy của Houthi
Houthi, tên chính thức là Ansar Allah (Những người ủng hộ Thánh Allah), ban đầu là phong trào chấn hưng Hồi giáo dòng Shiite Zaydi khởi phát ở miền bắc Yemen vào năm 1994.
Ban đầu nhóm này chống lại sự bất công về chính trị và kinh tế dưới thời tổng thống Ali Abdullah Saleh. Dưới sự lãnh đạo của thủ lĩnh Hussein al-Houthi và gia tộc Houthi, phong trào trở thành lực lượng đối lập với chính phủ Yemen.
Tháng 9/2004, thủ lĩnh Hussein al-Houthi cùng 20 trợ lý thiệt mạng trong giao tranh với quân đội Yemen tại Marran, tỉnh Saada, châm ngòi cho cuộc nổi dậy của Houthi. Abdul-Malik al-Houthi, em trai của ông Hussein, trở thành lãnh đạo tiếp theo và nắm quyền cho tới nay.
Năm 2011, khi các cuộc biểu tình nổ ra tại Yemen trong phong trào "Mùa xuân Arab" khiến chính quyền trung ương Yemen tan rã, Houthi mở rộng nhanh chóng vùng ảnh hưởng ở các tỉnh phía bắc. Nhóm này có khoảng 20.000 tay súng, thu hút hơn 35% dân số Yemen trở thành tín đồ, đồng thời thiết lập quan hệ với Iran và nhóm Hezbollah tại Lebanon.
Bất ổn tại Yemen sau phong trào "Mùa xuân Arab" đã thúc đẩy Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) do Arab Saudi dẫn đầu tổ chức Hội nghị Đối thoại Quốc gia Yemen để tìm cách hòa giải và thống nhất tiếng nói từ các phe phái chính trị, mở đường cho thành lập một nhà nước liên bang.
Tuy nhiên, Houthi bác bỏ thỏa thuận hòa giải này và đưa quân vào kiểm soát thủ đô Sanaa vào năm 2014, lật đổ chính phủ của Tổng thống Abd-Rabbu Mansour Hadi được quốc tế công nhận.
Nội chiến Yemen bùng nổ khi liên minh quân sự của Arab Saudi và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) năm 2015 can thiệp vào quốc gia này nhằm ủng hộ lực lượng quân đội của Tổng thống Hadi.
Khu vực Houthi kiểm soát ở Yemen. Đồ họa: CNN
Kho vũ khí của Houthi
Khi tiến vào thủ đô Sanaa, Houthi tiếp quản kho vũ khí khổng lồ của quân đội Yemen, trong đó có tên lửa đạn đạo như Scud và Tochka. Họ đã sử dụng những loại vũ khí này để đối đầu với liên quân do Arab Saudi dẫn đầu vốn có ưu thế áp đảo về không quân và các loại khí tài hiện đại.
Bộ binh liên quân đã đổ bộ vào thành phố cảng Aden và đẩy Houthi khỏi miền nam Yemen, nhưng không thể đánh bật lực lượng này khỏi thủ đô Sanaa hay khu vực miền bắc đất nước.
Sau các cuộc giao tranh ác liệt, kho vũ khí cũ của Houthi nhanh chóng cạn kiệt và lực lượng này tìm tới sự hỗ trợ của các nhóm dân quân thuộc "Trục Kháng chiến" do Iran xây dựng từ thập niên 1980.
Các quan chức Yemen cho hay Iran cùng Hezbollah đã huấn luyện và trang bị vũ khí cho Houthi. Iran ban đầu chuyển tên lửa và máy bay không người lái (UAV) hoàn chỉnh cho Houthi bằng đường biển và đường bộ. Sau khi các chuyến hàng này liên tục bị đối phương phát hiện và chặn bắt, Iran thay đổi phương thức hỗ trợ, cử chuyên gia tới giúp Houthi.
Các loại drone và tên lửa được trưng bày tại Yemen trong sự kiện do Houthi tổ chức tháng 9/2019. Ảnh: Reuters
Lực lượng Houthi được hướng dẫn cách lắp ráp vũ khí từ linh kiện nhập khẩu, trong đó có máy tính điều khiển bay, hệ thống dẫn đường quán tính, chip định vị vệ tinh GPS có khả năng kháng nhiễu. Các linh kiện được chia nhỏ và vận chuyển theo từng đợt, do đó không lô hàng đơn lẻ nào làm lộ sản phẩm hoàn chỉnh.
Ngoài vũ khí nhập từ bên ngoài, Houthi còn tự chế tạo một số loại tên lửa. Tên lửa đạn đạo Hatem, dựa trên mẫu Kheibar Shekan của Iran, có tầm bắn khoảng 1.450 km và mang được đầu đạn nặng 500 kg. Tên lửa hành trình Quds của Houthi có thể bay thấp để né radar, còn UAV Qasef của nhóm có tầm hoạt động hơn 2.400 km.
Ngoài ra, Houthi còn chế tạo các loại xuồng không người lái mang thuốc nổ và tiên phong sử dụng vũ khí này trong xung đột. Theo một số nguồn tin ở Yemen, Houthi đang phát triển tàu lặn không người lái và thủy lôi.
Lính Houthi giao chiến với đối phương ở phía đông tỉnh Al Jawf, Yemen trong video công bố ngày 15/9. Video: Houthi
Farea al-Muslimi, chuyên gia nghiên cứu Yemen tại Chatham House, cho rằng Iran đóng vai trò quan trọng trong quá trình Houthi xây dựng năng lực quân sự, đặc biệt về công nghệ và chuyên môn. Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa mọi hoạt động của Houthi đều do Tehran trực tiếp chỉ đạo.
Cựu nhà ngoại giao Yemen Mahmoud Shehrah cũng cho rằng Iran có thể muốn sử dụng hoạt động của Houthi như một cách gây sức ép lên Mỹ và Israel, nhưng nhóm này vẫn có những tính toán riêng về vị thế và lợi ích tại Yemen.
Giao tranh ở Yemen rơi vào bế tắc khiến các bên đồng ý ký thỏa thuận ngừng bắn vào năm 2022. Một năm sau, khi Israel mở chiến dịch tấn công nhóm Hamas ở Gaza, Houthi đã phóng tên lửa và UAV vào mục tiêu ở Israel và tàu bè qua lại trên biển Đỏ nhằm "bày tỏ tình đoàn kết với người Palestine".
Khi chiến sự Mỹ - Iran bùng phát từ ngày 28/2, Houthi ban đầu "án binh bất động", nhưng khi thỏa thuận ngừng bắn do Liên Hợp Quốc làm trung gian sụp đổ vào tháng 7, Houthi mở chiến dịch tấn công chớp nhoáng, kiểm soát eo biển chiến lược Bab el-Mandeb và khu vực ven biển Đỏ, trong đó có thành phố cảng Mocha.
Hình ảnh các thành viên Houthi với trang bị đầy đủ tiến vào Mocha cho thấy nhóm này đã không còn là một đội dân quân miền núi, mà đã trở thành lực lượng vũ trang phi nhà nước mạnh nhất thế giới.
Lính Houthi tiến vào thành phố Mocha trong video công bố ngày 11/9. Video: Houthi
"Houthi đang thể hiện sức mạnh và sở hữu nền tảng quân sự đồ sộ. Các thành viên của trục kháng chiến ở Syria và Lebanon gần đây chịu tổn thất nặng nề, còn Houthi thì không", chuyên gia al-Muslimi tại Chatham House nhận định.
Lý do Houthi không dễ bị khuất phục
Mỹ và Israel năm ngoái từng không kích nhiều xưởng chế tạo, kho vũ khí và hạ sát loạt chỉ huy của Houthi. Bất chấp tuyên bố chiến thắng của Tổng thống Trump khi đó, năng lực quân sự, chế tạo vũ khí và nhắm mục tiêu của Houthi dường như không suy giảm.
Houthi hoạt động trên địa bàn rộng lớn và nhiều đồi núi, nơi họ có thể phân tán lực lượng chiến đấu lẫn hạ tầng quân sự, trong khi vẫn đe dọa được những cơ sở dầu khí và các tuyến thương mại huyết mạch.
Giới chuyên gia theo dõi tình hình Yemen nhận định các cuộc không kích sẽ không thể khuất phục được Houthi. "Họ không sợ bị tấn công", Mahmoud Shehrah, cựu quan chức ngoại giao Yemen, cho biết. "Theo quan điểm của họ, nếu một thủ lĩnh Houthi thiệt mạng, người đó sẽ được lên thiên đàng".
Các thành viên Houthi trong cuộc tuần hành ở thủ đô Sanaa, Yemen ngày 10/9. Ảnh: AFP
Bader Mousa al-Saif, giáo sư lịch sử tại Đại học Kuwait, đồng tình rằng những cuộc không kích hay liên minh hải quân không có tác dụng đối với Houthi. "Phải có lực lượng trên thực địa, nhưng sẽ chẳng có ai cam kết đưa quân vào tham chiến trên bộ ở Yemen", ông Saif nói. "Do đó, các bên phải đàm phán với Houthi và điều này rất khó khăn do họ có tư duy khác biệt".
Trong khi đó, các nhóm đối lập với Houthi ở Yemen đang chia rẽ sâu sắc, thậm chí giao tranh với nhau. Những nhóm này bao gồm lực lượng trung thành với chính phủ Yemen được Arab Saudi hậu thuẫn, và phe ly khai miền nam do UAE hỗ trợ. UAE đôi khi là đối thủ của Arab Saudi và đã rút quân khỏi Yemen vào năm 2019.
"Một nửa nguyên nhân là hỗ trợ từ Iran, điều đóng vai trò cực kỳ quan trọng, nửa còn lại là sự yếu kém của các nhóm đối lập với Houthi", Thomas Juneau, chuyên gia về Iran và Yemen ở Đại học Ottawa, nhận định. "Chính phủ Yemen được quốc tế công nhận đang bị chia rẽ và yếu kém, Houthi tận dụng triệt để điều này".
Các lực lượng đối lập những tuần qua liên tục rút lui trước đà tiến của Houthi dọc theo bờ biển Đỏ về phía eo biển Bab el-Mandeb, cũng như để mất nhiều hòn đảo chiến lược.
Các giải pháp ngoại giao thời gian qua cũng rơi vào bế tắc. Houthi yêu cầu Arab Saudi dỡ phong tỏa, điều đồng nghĩa Riyadh thừa nhận thất bại trong can thiệp quân sự vào Yemen, cũng như mở đường cho Iran tăng viện trợ quy mô lớn cho đồng minh của họ.
Sau vụ tập kích sân bay King Khalid, Arab Saudi tuyên bố liên quân do họ dẫn đầu sẽ đáp trả quyết liệt, nhưng không nêu cụ thể. Nếu mở chiến dịch trên bộ, Arab Saudi có thể sẽ đối mặt với giao tranh dai dẳng và gây thương vong lớn trước lực lượng Houthi đông đảo và được đánh giá là thiện chiến.
"Chừng nào căng thẳng Mỹ - Iran chưa được giải quyết, sẽ không có bất cứ tiến triển đáng kể nào trong quan hệ giữa Arab Saudi và Iran", chuyên gia Juneau nói. "Houthi đang giữ thái độ rất cứng rắn và hoàn toàn không sẵn sàng đưa ra bất cứ nhượng bộ nào".
Nguyễn Tiến (Theo Reuters, AP, Telegraph)
Thêm VnExpress trên Google
