Khi Mỹ và Israel phối hợp tiến hành chiến dịch không kích quy mô lớn vào tháng 6/2025, quân đội Iran đã hoàn toàn bất ngờ và tỏ ra lúng túng trong đòn đáp trả. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) khi đó chỉ phóng vài loạt tên lửa đạn đạo vào căn cứ không quân Al Udeid của Mỹ ở Qatar cùng một căn cứ khác tại Iraq.
Đòn đáp trả mang tính biểu tượng này bị Mỹ và các đồng minh trong khu vực dễ dàng đánh chặn. Nhưng Iran cũng nhanh chóng nhận ra rằng Mỹ khi đó đã phóng 100-250 tên lửa đánh chặn của Hệ thống Phòng thủ Tầm cao Giai đoạn cuối (THAAD), tương đương 20-50% kho dự trữ của Lầu Năm Góc, theo báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS).
Quân đội Mỹ cũng khai hỏa khoảng 80 tên lửa SM-3, gần một phần năm kho dự trữ loại vũ khí này, để đánh chặn đòn tập kích từ Iran.
"Iran đã học được rằng thứ mà Mỹ thiếu là năng lực phòng thủ, điển hình là vũ khí đánh chặn như tên lửa THAAD và Patriot", Vali Nasr, chuyên gia về Iran tại Đại học Johns Hopkins, nhận định. Họ đã rút kinh nghiệm rất nhanh từ cuộc chiến này để ứng dụng vào đòn đáp trả trong xung đột đang diễn ra.
IRGC phóng thử tên lửa hành trình hải quân Ghadr-380 tại một địa điểm chưa rõ ở Iran tháng 2/2025. Ảnh: AFP
Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đầu tuần này nói với đài PBS rằng Tehran "đã chuẩn bị kỹ lưỡng để tiếp tục giao chiến bằng tên lửa với đối phương chừng nào còn cảm thấy cần thiết".
Phát biểu của ông không phải phóng đại. Sau hơn 11 ngày "đấu tên lửa" với Mỹ và Israel, các lực lượng vũ trang Iran đang thể hiện rõ khả năng thích nghi với điều kiện chiến trường dù bị áp đảo về hỏa lực và công nghệ.
Các quan chức quân đội Mỹ cho rằng Tehran dường như đã chấp nhận thực tế họ không thể đọ sức sòng phẳng với Mỹ và Israel về hỏa lực. Tuy nhiên, chỉ cần duy trì khả năng chiến đấu và sống sót trước các đợt không kích quy mô lớn, đồng thời không ngừng đe dọa lực lượng Mỹ và đồng minh trên toàn bộ khu vực, chính quyền Iran vẫn có thể tuyên bố đạt được thắng lợi chiến lược.
Trong cuộc chiến hồi năm ngoái, Iran liên tục phóng tên lửa vào các đô thị lớn của Israel, đối đầu trực diện với những hệ thống phòng không hiện đại bậc nhất và đã trải qua thực chiến của Tel Aviv. Phần lớn những quả đạn đó bị đánh chặn trên bầu trời Israel và không gây ra nhiều tổn thất về mặt chiến lược.
Lần này, Iran chuyển hướng tấn công sang những mục tiêu mà họ coi là điểm yếu trong hệ thống phòng thủ của Mỹ tại Trung Đông, đặc biệt là các hệ thống radar cảnh giới, khả năng hiệp đồng phòng không và bào mòn đáng kể kho vũ khí đánh chặn của đối phương.
Trong một cuộc tấn công như vậy, máy bay không người lái (UAV) của Iran đã đánh trúng hệ thống radar cảnh báo sớm tại căn cứ không quân Al Udeid ở Qatar, trung tâm hậu cần và chỉ huy không quân lớn nhất của Mỹ ở Trung Đông, gây hư hại một thiết bị radar tinh vi.
Ba mái vòm radar tại căn cứ Trại Arifjan ở Kuwait, nơi có lực lượng Mỹ đồn trú, cũng bị trúng đòn. Tại căn cứ không quân Ali Al Salem, cách Trại Arifjan khoảng 80 km, hình ảnh vệ tinh cho thấy ít nhất 6 công trình gần hạ tầng liên lạc vệ tinh đã bị phá hủy hoặc hư hại sau các cuộc tấn công.
Một đánh giá của Lầu Năm Góc trình lên quốc hội Mỹ tuần trước cho biết cuộc tấn công của Iran vào khu phức hợp trụ sở Hạm đội 5 của hải quân Mỹ tại Bahrain, ngay trong những ngày đầu giao chiến giữa các bên, đã gây thiệt hại khoảng 200 triệu USD.
Các chuyên gia cho rằng việc tập trung nhắm vào các hệ thống radar và liên lạc cho thấy Iran đang tìm cách làm gián đoạn khả năng phối hợp tác chiến và phòng thủ của quân đội Mỹ trong khu vực.
Cột khói bốc lên từ Trung tâm Hỗ trợ Hoạt động Hải quân Mỹ (NSA) ở Bahrain ngày 28/2. Ảnh: AFP
Ông đánh giá Iran đang tìm cách buộc Mỹ phải sử dụng số lượng lớn các hệ thống phòng thủ đắt tiền và khó thay thế này, nhằm vắt cạn kho vũ khí đánh chặn của đối phương. Nếu chiến sự kéo dài, Tehran có thể vẫn còn đủ hỏa lực để tiếp tục đe dọa lực lượng Mỹ được triển khai đến khu vực, cũng như căn cứ quân sự Mỹ và các đồng minh.
Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ Dan Caine ngày 10/3 cũng thừa nhận Mỹ nhận thấy Iran đã điều chỉnh chiến thuật kể từ khi chiến sự bùng phát. Ông lưu ý rằng "không có kế hoạch chiến đấu nào có thể giữ nguyên sau lần giao chiến đầu tiên với đối phương", song tự tin khẳng định Mỹ cũng đang thích nghi với điều kiện chiến trường.
"Họ đang tiếp tục chiến đấu và điều đó đáng để chúng ta tôn trọng. Nhưng tôi không nghĩ họ đáng gờm hơn dự liệu", ông nói.
Ngoài thay đổi về cách nhắm mục tiêu, Iran cũng điều chỉnh cường độ và cách thức tác chiến của mình. Giới chuyên gia quân sự cho biết trước đây Iran thường công khai đe dọa trước khi tiến hành các đòn trả đũa, chủ yếu nhằm gửi thông điệp chính trị, song cũng tạo điều kiện cho phía Mỹ có sự chuẩn bị kỹ lưỡng để ứng phó.
Trong cuộc chiến năm ngoái, sau khi oanh tạc cơ tàng hình B-2 Mỹ ném bom ba cơ sở hạt nhân của Iran, Tehran đã thông báo trước về cuộc tấn công vào căn cứ Al Udeid ở Qatar và trì hoãn vài ngày trước khi tung đòn đáp trả.
Tình hình hiện nay khác hẳn. Các cuộc tấn công của Iran gần đây diễn ra mà không có dấu hiệu cảnh báo tương tự. Quân đội Iran cũng khai hỏa vào những mục tiêu Mỹ, Israel và nhiều nước Vùng Vịnh gần như ngay sau đợt tấn công phủ đầu.
Vị trí Iran và các nước Trung Đông. Đồ họa: Guardian
Ngoài các căn cứ quân sự, Iran và các lực lượng dân quân thân Tehran cũng mở rộng phạm vi tấn công sang những địa điểm có binh sĩ Mỹ. Họ đã phóng hàng nghìn UAV tấn công giá rẻ nhằm vào các mục tiêu của Mỹ và đồng minh tại Qatar, Kuwait, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Arab Saudi, Iraq và Bahrain.
Một nhóm dân quân Iraq đã tiến hành cuộc tấn công bằng UAV vào một khách sạn cao cấp ở thành phố Erbil, nơi thường có binh sĩ Mỹ lưu trú. Theo một quan chức quân sự Mỹ, điều này cho thấy Iran biết rằng Lầu Năm Góc đang sử dụng các khách sạn trong khu vực để bố trí lực lượng.
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth thừa nhận Washington không tiên liệu được mức độ và quy mô đáp trả của Iran đối với các nước láng giềng. Tuy nhiên, ông cho rằng những hành động này đang phản tác dụng và sẽ gây hại cho Tehran nhiều hơn.
Tướng Caine cho biết các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo từ Iran đã giảm khoảng 90% so với giai đoạn đầu của chiến dịch, trong khi số vụ tấn công bằng UAV tự sát giảm 83%.
Tuy nhiên, chuyên gia Nasr cho rằng các đợt tấn công ban đầu của Iran có thể chỉ nhằm "mở cửa chiến trường", trong khi những vũ khí tiên tiến hơn, bao gồm cả tên lửa siêu vượt âm, có thể được sử dụng sau. Theo các cuộc họp kín giữa quan chức quốc phòng với quốc hội Mỹ tuần trước, Iran vẫn có thể còn tới 50% kho tên lửa và bệ phóng được cất giấu trong các hầm ngầm.
Hai quan chức cấp cao Mỹ nói với NYTimes rằng Iran "đang cất giữ nhiều tên lửa để tấn công các mục tiêu quan trọng như radar của Mỹ", đồng thời thừa nhận Lầu Năm Góc hiện "không nắm được đầy đủ" về các địa điểm phóng tên lửa của đối phương.
Thanh Danh (Theo Ynet, WSJ, Reuters)