Truyền thông Iran ngày 26/3 đưa tin quốc hội nước này đang xúc tiến thông qua luật thu phí tàu đi qua eo biển Hormuz, tuyến đường biển mà Tehran đã phong tỏa gần như hoàn toàn sau khi chiến sự với Mỹ và Israel bùng phát. Đội ngũ pháp lý quốc hội Iran đã soạn dự thảo luật và đang hoàn thiện các nội dung.
"Khi kế hoạch này được triển khai, Iran sẽ thu phí nhằm bảo đảm an ninh cho các tàu qua Hormuz", nghị sĩ Mohammadreza Rezaei Kouchi nói, khẳng định điều này "hoàn toàn bình thường" đối với một hành lang vận tải biển như vậy.
Tạp chí vận tải biển Lloyd’s List, trụ sở tại Anh, cho biết trên thực tế, lực lượng Vệ binh Hồi giáo Iran (IRGC) đã bắt đầu áp dụng một hệ thống "trạm thu phí" để kiểm soát hoạt động tàu thuyền qua eo biển Hormuz.
Xuồng cao tốc của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran di chuyển gần một tàu hàng trên vịnh Ba Tư tháng 4/2024. Ảnh: AFP
Thông tin từ cơ sở dữ liệu hàng hải Lloyd's List Intelligence cho thấy trước khi chiến sự nổ ra hôm 28/2, mỗi ngày có khoảng 100 tàu đi qua eo biển Hormuz, nơi vận chuyển 20% lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới. Trong gần một tháng qua, chưa đầy 10 tàu đi qua eo biển một ngày, trong khi hàng nghìn tàu chấp nhận nằm im do lo sợ nguy cơ bị tấn công.
Số liệu từ Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) cho thấy ít nhất 18 tàu ở trong và khu vực lân cận vịnh Ba Tư đã bị tấn công từ đầu chiến sự. Trường hợp chết chóc nhất là ngày 6/3, khiến 4 thủy thủ trên một tàu kéo gần eo biển Hormuz thiệt mạng.
Các nguồn thạo tin cho biết để đi qua eo biển Hormuz, hãng vận hành tàu trước hết phải tìm đến với những bên trung gian có thể liên hệ với IRGC và cung cấp đầy đủ thông tin về phương tiện. Những thông tin này gồm giấy tờ của tàu, mã số định danh theo quy định của IMO, loại hàng hóa vận chuyển, danh sách toàn bộ thủy thủ đoàn và điểm đến cuối cùng trong hành trình.
Các bên trung gian sau đó chuyển thông tin tới Bộ tư lệnh hải quân IRGC để thẩm định. Nếu tàu vượt qua quá trình thẩm tra, IRGC sẽ cấp một mã phê duyệt và hướng dẫn cụ thể về tuyến đường mà tàu phải đi để qua eo biển Hormuz.
Khi tàu tiến vào eo biển, IRGC sẽ liên lạc qua sóng vô tuyến, yêu cầu thuyền trưởng cung cấp mã phê duyệt. Nếu mã này được chấp thuận, IRGC sẽ cử một phương tiện tới hộ tống tàu hàng đi qua lãnh hải của Iran quanh đảo Larak. Nếu không vượt qua bước sàng lọc của IRGC, tàu sẽ không được phép đi qua tuyến đường thủy này.
"Những tàu mà chúng tôi có thể theo dõi khi vượt Hormuz đều phải đi qua một luồng hẹp nằm trong lãnh hải Iran, nơi IRGC kiểm tra thông tin của tàu và hoạt động gần giống như một trạm thu phí", Tomer Raanan, nhà phân tích rủi ro hàng hải tại Lloyd's List, nói với NBC News.
Alireza Tangsiri, tư lệnh hải quân IRGC, ngày 24/3 thông báo trên X rằng một tàu container mang tên Selen đã bị buộc quay đầu do "không tuân thủ các quy trình pháp lý và không có giấy phép" để đi qua Hormuz.
"Bất kỳ tàu nào đi qua tuyến đường thủy này đều cần có sự phối hợp đầy đủ với cơ quan hàng hải Iran", ông Tangsiri nói. Israel ngày 26/3 tuyên bố đã hạ sát ông Tangsiri cùng các sĩ quan cấp cao Bộ tư lệnh hải quân IRGC trong một đợt không kích trong đêm trước đó ở thành phố Bandar Abbas gần eo biển Hormuz.
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ xác nhận ông Tangsiri đã bị hạ sát, nhưng Iran chưa đưa ra bình luận.
Lộ trình các tàu dầu cần thực hiện để được đảm bảo qua eo biển Hormuz an toàn. Đồ họa: Guardian
Trong thông báo gửi đến 176 thành viên IMO ngày 24/3, Iran cho biết nước này cho phép "các tàu không thù địch" có thể đi qua Hormuz nếu họ phối hợp với Tehran và tuân thủ các quy định an ninh đã được công bố. Các tàu có liên hệ với Mỹ và Israel, cũng như những bên khác tham gia vào cuộc xung đột, không được tự do đi lại qua tuyến đường thủy này.
Iran đến nay đã cho phép một số tàu từ Malaysia, Trung Quốc, Ai Cập, Hàn Quốc và Ấn Độ qua Hormuz. Theo Lloyd's List, ít nhất hai tàu đã trả phí bằng nhân dân tệ, đồng tiền của Trung Quốc, và một hành trình "được một công ty dịch vụ hàng hải Trung Quốc làm trung gian thu xếp và thanh toán cho phía Iran".
Mức phí cụ thể vẫn chưa được tiết lộ. Lloyd's List trước đó đưa tin chính phủ một số nước đã đàm phán với Iran về hệ thống thu phí và ít nhất một tàu dầu nộp khoảng 2 triệu USD để qua Hormuz an toàn. Đây cũng là mức phí mà Alaeddin Boroujerdi, thành viên hội đồng an ninh quốc gia Iran, từng gợi ý trên truyền hình để thể hiện quyền kiểm soát của Iran đối với Hormuz.
Giới chức Iran ngày 26/3 đã công bố danh sách cụ thể những nước thân thiện có thể sử dụng eo biển Hormuz cho hoạt động thương mại mà không bị cản trở gồm Ấn Độ, Pakistan, Iraq, Trung Quốc và Nga.
Bà Apurva Mehta, luật sư hãng luật ANB Legal của Ấn Độ, cho rằng việc chỉ cho phép một số quốc gia "thân thiện" đi qua eo biển có thể mang tính phân biệt đối xử.
"Hiện vẫn chưa rõ trong những ngày tới, tàu nào sẽ phải trả phí và sẽ thanh toán bằng loại tiền tệ nào", bà Mehta nói. "Yếu tố thương mại sẽ lấn át tính hợp pháp của các khoản 'phí' này. Các quốc gia sẽ ưu tiên đưa hàng hóa của mình đi qua, ngay cả khi phải chấp nhận mất thêm tiền".
Các xuồng IRGC di chuyển quanh một tàu chở dầu trong cuộc diễn tập trên eo biển Hormuz ngày 17/2. Ảnh: AFP
Kế hoạch thu phí của Iran đang làm dấy lên một số hoài nghi về pháp lý. Theo Điều 38 Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), tất cả tàu thuyền và máy bay đều "có quyền quá cảnh" qua các eo biển quốc tế, và không quốc gia nào được phép đình chỉ quyền này.
"Điều 17 của UNCLOS quy định mọi tàu nước ngoài đều có quyền 'đi qua vô hại' trong lãnh hải của bất kỳ quốc gia nào", bà Mehta cho biết. "Theo Điều 19, việc đi qua được coi là vô hại nếu không gây phương hại đến hòa bình, trật tự hoặc an ninh của quốc gia ven biển".
Mehta giải thích rằng có 13 nhóm hành vi mà quốc gia ven biển có thể coi là "gây phương hại" khi tàu thuyền đi qua, và họ có thể áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo vệ an ninh. Tuy nhiên, bà lưu ý Iran mới ký UNCLOS, còn quốc hội nước này chưa phê chuẩn công ước, nên họ có thể lập luận rằng họ không bị ràng buộc bởi cơ chế pháp lý quốc tế này.
Jason Chuah, giáo sư luật hàng hải, cho biết eo biển Hormuz nằm giữa lãnh thổ của Iran và Oman, với điểm hẹp nhất chỉ rộng khoảng 21 hải lý (39 km). Theo UNCLOS, các quốc gia ven biển có thể tuyên bố lãnh hải rộng tối đa 12 hải lý (22 km) tính từ đường cơ sở.
Vị trí eo biển Hormuz nằm giữa Oman và Iran. Ảnh: Stocktrek
"Toàn bộ chiều rộng của eo biển Hormuz thực chất là phần lãnh hải chồng lấn giữa Iran và Oman", ông Chuah nói, đồng thời nhấn mạnh không có vùng biển quốc tế trong khu vực này. Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng Iran không có quyền tài phán vượt quá 12 hải lý tính từ đường cơ sở.
"Do đó, họ không thể thu phí nếu tàu thuyền đi sát phía bờ biển Oman. Nhưng Iran vẫn có khả năng tấn công tàu ở cả phía Oman bằng tên lửa, thủy lôi hoặc máy bay không người lái. Vì vậy, nếu muốn an toàn, các hãng tàu vẫn sẽ chọn đi gần phía Iran, trả phí và được đảm bảo an ninh", giáo sư Chuah nói.
Như Tâm (Theo Al Jazeera, NBC News, AP)