Suốt thời gian dài, hầu như mọi đêm, lực lượng Nga đều tiến hành tập kích vào các thành phố trên khắp Ukraine, gây rủi ro cho dân thường và hạ tầng thiết yếu. Trước những cuộc tấn công liên tiếp từ Nga, hệ thống cảnh báo không kích từ lâu đã đóng vai trò như cứu cánh giúp người dân Ukraine tìm nơi trú ẩn kịp thời, qua đó giảm bớt thương vong.
Nhiều người cho rằng các cảnh báo được kích hoạt tự động. Thực tế, ở thành phố Kharkov, đông bắc Ukraine, đây là nhiệm vụ của một trung tâm ứng phó khẩn cấp với những chuyên gia làm việc 24/7.
Tại cơ sở bí mật nằm sâu dưới lòng đất, các chuyên gia luôn trong trạng thái tập trung cao độ, chờ đợi, ngón tay đặt vào vị trí sẵn sàng. Nếu xác định thành phố là mục tiêu tên lửa Nga nhắm tới, họ phải hành động trước cả khi lực lượng phòng không của quân đội tham chiến, kích hoạt còi báo động để cảnh báo người dân tìm nơi trú ẩn.
Tiếng còi báo động không kích đã trở thành thứ quá quen thuộc với người dân Ukraine xuyên suốt 4 năm xung đột. Tuy nhiên, cách thức vận hành và những người đứng sau chúng lâu nay vẫn là bí mật được bảo vệ cẩn thận.
Các nhân viên làm việc tại cơ sở báo động bí mật của Kharkov. Ảnh: NYT
Căn hầm bí mật và 'nút bấm sinh tử'
Tháng trước, chính quyền thành phố Kharkov đã cho truyền thông quyền tiếp cận hiếm hoi vào một trung tâm phản ứng khẩn cấp, nơi các đội chuyên gia dân sự đã "cứu sống hàng nghìn mạng người" chỉ bằng thao tác gạt công tắc và nhấn nút đỏ lớn trên màn hình máy tính.
"Tôi cố gắng làm mọi thứ nhanh nhất bởi chỉ nhờ như vậy, mọi người mới có thêm thời gian để ẩn nấp", Dmytro, 23 tuổi, chuyên gia tại trung tâm cảnh báo khẩn cấp, nói.
Nằm cách biên giới Nga chỉ 32 km, Kharkov thường xuyên trở thành mục tiêu bị tấn công, những "vết sẹo" từ các đợt không kích bằng tên lửa và bom đạn bao phủ khắp thành phố. Trong năm qua, còi báo động không kích tại đây đã vang lên tới 1.826 lần, trung bình 5 lượt mỗi ngày.
Vị trí thành phố Kharkov của Ukraine. Đồ họa: RYV
Sau 4 năm chiến sự, nhiều người dân dần trở nên chủ quan trước các mối đe dọa. Khi nhận được cảnh báo không kích, một số vẫn kéo xuống hầm, ga tàu điện ngầm để ẩn náu hoặc trú ẩn tại nhà, nấp giữa hai bức tường chịu lực. Nhưng ngày càng nhiều người lại đang thờ ơ, phớt lờ những tiếng còi báo động.
Để giải quyết tình trạng người dân 'nhờn' cảnh báo, Thị trưởng Kharkov Ihor Terekhov đã tiên phong thiết lập hệ thống báo động phân vùng đầu tiên của Ukraine. Hệ thống này giúp khoanh vùng nguy hiểm chính xác hơn, chỉ báo động khi thành phố thực sự bị đe dọa thay vì réo lên theo tình hình chung của cả tỉnh. Kể từ khi hệ thống mới có hiệu lực vào đầu năm 2025, số lần báo động của Kharkov chỉ còn bằng 50% so với toàn vùng và không có trường hợp nào cảnh báo phát quá muộn.
"Nó đã đem lại hiệu quả, chắc chắn là như vậy", Bohdan Hladkykh, người đứng đầu Cơ quan Phản ứng Khẩn cấp của Kharkov, nói về hệ thống mới trị giá nửa triệu USD.
Trong khi vùng Kiev đang áp dụng một hệ thống tương tự, ông cho rằng thật "đáng tiếc" khi các thành phố khác vẫn chưa làm theo.
Trung tâm cảnh báo chính là xương sống của hệ thống mới, nơi được bảo mật nghiêm ngặt, hoạt động liên tục 24/7, với các ca trực kéo dài 12 tiếng. "Chuyên gia chính" là người chịu trách nhiệm kích hoạt còi báo động. Một người giám sát ngồi ngay bên cạnh.
Bàn máy tính làm việc của chuyên gia có hai con chuột. Một con thực hiện các tác vụ thông thường. Con còn lại rất đặc biệt, nó kích hoạt hơn 500 còi báo động không kích của thành phố. Con chuột này được ngắt kết nối sau mỗi lần sử dụng để tránh những cú nhấp vô ý.
Công tố viên Ukraine dùng điện thoại chụp lại mảnh vỡ của một tên lửa Nga được sử dụng trong cuộc tấn công thành phố Kharkov hồi tháng 11/2024. Ảnh: AFP
Cuộc đấu trí
Bản đồ radar mà chuyên gia sử dụng có một vòng tròn màu xanh bao quanh thành phố. Một thiết bị bay không người lái (drone) khi đi vào vòng tròn này có thể áp sát thành phố trong khoảng 7-8 phút. Vì thế, ngay khi có mục tiêu vượt qua ranh giới, chuyên gia sẽ lập tức kích hoạt còi báo động.
Phần lớn công việc là chờ đợi kiên nhẫn để xem liệu drone hay bom dẫn đường có đi vào phạm vi đe dọa hay không. Chúng có thể thay đổi lộ trình hoặc bay vòng quanh thành phố để nhắm những mục tiêu khác. Các chuyên gia luôn tránh kích hoạt báo động quá sớm vì sợ gây hoang mang cho người dân và làm mất uy tín của hệ thống.
Tuy nhiên, họ sẽ không có một giây phút chờ đợi nào nếu đối tượng tấn công là tên lửa đạn đạo. Còi báo động được kích hoạt ngay khi phát hiện vụ phóng.
Các mối đe dọa có thể được nhận ra bằng nhiều cách. Đôi khi, chính đội ngũ chuyên gia tự mình phát giác mối đe dọa trên radar. Trung tâm cảnh báo cũng giữ liên lạc trực tiếp với quân đội.
Lính cứu hỏa cố dập tắt một đám cháy sau cuộc tấn công của Nga vào Kharkov hồi tháng 6/2025. Ảnh: AFP
Lợi ích của việc này đã được chứng minh vào một đêm gần đây. Một đầu mối liên lạc từ quân đội đã cảnh báo trung tâm về mối đe dọa tên lửa đạn đạo và ngay lập tức, còi báo động thành phố vang lên. Trong khi đó, phải ba phút sau, cảnh báo từ chính quyền vùng mới phát ra.
Quá trình kích hoạt báo động gồm hai bước: Gạt nút chuyển đổi để kích hoạt ứng dụng cảnh báo trên điện thoại vốn được hầu hết người Ukraine sử dụng, sau đó nhấn một nút đỏ lớn trên màn hình để khởi động hệ thống còi báo động toàn thành phố. Tất cả diễn ra trong chưa đầy hai giây.
Công việc này đòi hỏi một bàn tay vững vàng, tâm lý điềm tĩnh và khả năng tập trung cao, người giám sát Alina Ustiuhova cho hay, thêm rằng họ phải mất 6 tháng mới tuyển được người cho vị trí chuyên gia chính.
Dmytro, người đã đảm nhận vị trí này được ba tháng, cho biết anh vốn luôn điềm tĩnh và đã quen với áp lực. Anh ngồi gần như bất động trong suốt ca trực. Anh vẫn giấu gia đình về vai trò quan trọng của mình, trong một quy trình mà nhiều người Ukraine vẫn lầm tưởng là tự động.
"Tôi không muốn họ biết tôi mang trọng trách lớn như vậy", Dmytro giải thích. "Càng biết ít, họ càng ngủ ngon".
Vũ Hoàng (Theo Reuters, AFP, AP)